दीपज्योती २०११

दिवाळी पहाट !

2011-10-19T11:30:00.002+05:30

अजून झुंजुमुंजू झालेलं नाही, सरता अंधार गोधडीत गुरफटून झोपवतोय आणि आजीचा मऊ सायीचा हात गालावरून फिरत गुदगुल्या करतोय. ती म्हणतेय, “उठा आता चिऊताई. तिकडे मंदिरात विठू वाट पाहतोय तुमची. काकड्याला जायचंय ना?”

काकडा म्हटलं की झोप पळून जाते कुठल्या कुठे. आजीच्या लुगड्याची मऊशार गोधडी बाजूला सारून टुणकन उडी मारून एक एक करत सगळे चिमणे-चिमण्या उठतात आणि परसातल्या चुलाण्याच्या उबेत बसून मुखप्रक्षालन, स्नानादि नित्यकर्मे उरकून निघतात, आजीसोबत मंदिरात. कुणी फुलांची परडी घेतलीय, कुणी रांगोळीचा डबा, कुणी कुंकवाचा करंडा, कुणाच्या हाती तेलवातीची समई तर कुणी तुपाचं निरांजन. सगळी वरात मंदिरात पोहोचते. विठ्ठलाची काकडआरती, अभ्यंगस्नान, साग्रसंगीत पूजा होते. “काकडा झाला, हरीचे मुख प्रक्षाळा”च्या सुरात चिमणे सूर मिसळतात, मंदिराच्या पायर्‍यांपासून ते सभामंडपात रांगोळ्यांच्या सजावटी होतात, तीर्थ-प्रसाद घेऊन घर गाठेपर्यंत सूर्यनारायण पडद्यातून डोकावणार्‍या चिमुकल्यासारखे हळूहळू दर्शन देत असतात.

घरी येताच मावश्या-मामीने सगळी जय्यत तयारी केलेली असते, ताज्या गोमयाने सडा-सारवण झालेलं असतं, त्याचा गंध घरभर घुमत असतो. आजोबांनी भल्या मोठ्या देवघरात दाटीवाटीनं बसलेल्या देवांना अभ्यंगस्नान घालायला सुरुवात केलेली असते. परसबागेतल्या प्राजक्त, गोकर्ण, बकुळी, जाई-जुई, सोनचाफा, देवचाफा, गणेशवेल, जास्वंद अशा विविधरंगी फुलांनी भरलेली भली मोठी पितळी परडी सोन्यासारखी चकाकत असते. पूजा, आरती, नैवेद्य सगळं साग्रसंगीत झालं आणि आजोबा ओसरीत आले की स्वयंपाकघरात फराळाच्या बश्या भरायची लगबग सुरू होते. चकल्या, चिवडा, चिरोटे, करंज्या, कितीतरी प्रकारचे लाडू, शंकरपाळे, कडबोळी यांसोबतच काहीतरी गरम हवंच, म्हणून खमंग सांजा भाजला जात असतो.

इकडे ओसरीत घातलेल्या बैठकीवर काकाआजोबा सूर लावत असतात मनातल्या मनात. मग आजोबांचा भरदार आवाज घुमतो, "हं दिवाकरा, होऊन जाऊ दे!" काकाआजोबा वाटच पाहत असतात. ते आपल्या सुमधुर आवाजात गायला लागतात ’ऊठ पंढरीच्या राजा, वाढवेळ झाला | थवा वैष्णवांचा दारी दर्शनासी आला’... आणि सुरू होते एक सुरेल, अमृताहुनी गोड दिवाळी पहाट! आकाशपटलावर उमटलेला बालरवी, वार्‍याच्या वेणूचे सुगंधी सूर, कडेवर सोन्यासारखी चकाकणारी घागर घेऊन उभी असलेली चंद्रभागा, हाका देणारा पुंडलिक, हाती निरांजन घेऊन आरतीसाठी वाट पाहणार्‍या राही-रखमाबाई हे चित्र डोळ्यांपुढं उभं करणारं ते अप्रतिम गीत अगदी हुबेहूब साकारावं तर काकाआजोबांनीच!

तोवर फराळाची सिद्धता करून महिलामंडळ ओसरीत आलेलं असतं आणि आता मोहरा असतो माईमावशीकडे. "मायबाई, चला, आता तुमची सेवा रुजू करा"...आजोबांनी सांगितलं की माईमावशी तिचं सगळ्यांत लाडकं गाणं सुरू करते, ‘चल ऊठ रे मुकुंदा, झाली पहाट झाली | बाहेर चांदण्याला हलकेच जाग आली’... मंदावलेला शुक्रतारा, हळूच येणारा मंद पहाटवारा, साद घालणारा कालिंदीचा किनारा, कुंजातली फुलं एक एक चौकट जिवंत होतेय! माईमावशीचा राजूदादा हळूहळू चेष्टेच्या मूडमध्ये येतो. तिचं गाणं संपलं की ‘एक मिनिटाच्या विश्रांती’सारखा तो बोलतो, ‘हो, त्या कधीच न झोपणार्‍या देवाला मारे गाणी म्हणून जागवा आणि मी झोपलो तर ‘गधड्या, उन्हं तोंडावर आली, तरी उकिरड्यावर गाढव लोळावं तस्सा लोळत पडलास! उठतोस की ओतू पाणी तोंडावर?’ असं बोलून उठवा!’ यावर सगळेच हसायला लागतात. आप्पांना तोंडातला चिवड्याचा बकाणा सावरत हसणं कठीण होतं. मामाला हसता हसता ठसका लागतो. आजोबा माईमावशीला म्हणतात, "मायबाई, उद्यापास्न त्याला पण गाणं म्हणून उठव बरं!"

कसाबसा चिवडा घशाखाली उतरवून मोकळे झालेले आप्पा त्यावर म्हणतात, "दादा, तो झोपेच्या बाबतीत इतका बेशरम आहे की भूपाळीला अंगाई समजून अजून हातपाय ताणून पसरेल!"

पुन्हा एकदा हास्याचे फवारे उडतात आणि मग नसलेला माइक जातो आप्पांकडे. आप्पांचं दैवत कुमार गंधर्व! ते आपल्या दैवताचं स्मरण करून गायला लागतात, ‘मलयगिरीचा चंदनगंधित धूप तुला दाविला | स्वीकारावी पूजा आता, उठि उठि गोपाळा’... एकसुरात सगळेच कोरस देतात. आप्पा एकलव्याच्या एकाग्रतेनं गुरुमूर्ती डोळ्यांपुढे आणून एकतान होऊन गातात ‘रांगोळ्यांनी सडे सजविले रस्त्यारस्त्यातून | सानपाउली वाजती पैंजण छुनूछुनू छुनछुन’... सुरांच्या संगतीत दिवाळी पहाट उजळत जाते.

आता नंबर लागतो नव्यानंच गृहप्रवेश केलेल्या मामीचा. सात बहिणींचा एकुलता एक लाडका भाऊराया आणि त्याची त्याच्यापेक्षा जास्त लाडकी सहधर्मचारिणी. मामा सुरू करतो ‘घनश्याम सुंदरा श्रीधरा अरुणोदय झाला | उठि लवकरि वनमाळी, उदयाचळी मित्र आला’... त्याच्या सुरात सूर मिळवून येणारा मामीचा सुरेल आलाप ऐकून कान-मन तृप्त होतात! ‘आनंदकंदा प्रभात झाली’ वर सगळ्यांच्या माना डोलत असतात. गोठ्यातली सगुणा गाय, तिचा चिमुकला गोर्‍हा रवंथ विसरून स्वरमोहिनीत गुंगले आहेत. पाखरांची किलबिल सुद्धा शांत झालीय आणि तीही दाणे टिपायचे सोडून सूर टिपताटिपता आस्वाद घेताहेत या रम्य पहाटेचा!

मग पुन्हा एक छोटीशी विश्रांती. शेंडेफळ विद्यामावशीची अनन्या आजोबांच्या शेंडीशी खेळत त्यांना विचारते, "आजोबा, पण देव तर कधीच झोपत नाही, असं आजी म्हणते ना! मग त्याला जागं कशाला करायचं?" सुलूमावशीचा मन्या पण तिची री ओढतो, "हो ना. देव कुठे झोपतो?" मग आजोबा समजावतात, "अरे मुलांनो, आपल्यासाठी देव म्हणजे आपला सखा-सोयरा असतो. तो कुणी खूप कडक, रागीट पंतोजी नसतो. म्हणून आपण जे करतो, ते सगळंच देवही करतो असं आपण समजतो. देव पवित्र असतो की नाही, मग तरीही आपण त्याला अंघोळ घालतो ना? तो खात नाही, तरी त्याला नैवेद्य देतो ना? नामदेवांची गोष्ट सांगितली ना तुम्हाला? तसंच हे झोपवणं आणि जागवणं असतं.

चला, आता आपण सुलूची भूपाळी ऐकू या." सुलूमावशी इतकी अप्रतिम गाते, की संधी मिळती तर आकाशवाणीवर गेली असती! तिची लाडकी भूपाळी ‘जाग रे यादवा कृष्ण गोपालका | फिकटल्या तारका, रात सरली’... पुन्हा एकवार सूर मनाचा ताबा घेतात. ‘उठुनी गोपांगना करिती गोदोहना | हरघरी जणू सुधाधार झरली’... ही सुधाधार सगुणेच्या कासेतून झरतेय, दुर्पदा तिची धार काढतेय गोठ्यात. सुरांच्या धारांनी तृप्त झालेली सगुणा नेहमीपेक्षा जास्त दूध देते!

खोटाखोटा माइक आता बाबांच्या हातात येतो. ‘ऊठ ऊठ पंढरीनाथा, ऊठ बा मुकुंदा | ऊठ पांडुरंगा देवा, पुंडलिक वरदा’... बाबांच्या आवाजात एक आर्तता आहे. असं वाटतंय की आत्ता तो पांडुरंग समोर येऊन उभा ठाकेल! ‘देह भाव मिळुनी केला काकडा मनाचा | निघुन धूर गेला अवघ्या आस वासनांचा | ज्ञानज्योत चेतविली ही उजळण्या अवेदा’ काही कळत नाहीय शब्दांतलं, अर्थातलं, पण एक विलक्षण अनुभव घेतंय मन! ही शब्दांची की स्वरांची मोहिनी कळत नाही, प्रवाहात वाहत जाताहेत सगळेच!

सरूमावशी आईला इशारा करते आणि आई संत सखुबाई होऊन गायला लागते, ‘ऊठ बा विठ्ठला ऊठ रखुमापती | भक्तजन ठाकले घेउनी आरती’... दारी वाजणारा चौघडा, घडा घेऊन आलेली चंद्रभागा, लालिम्यात आकारलेला अरुण, विठूच्या कंठ्यात कौस्तुभात पडलेलं चंद्राचं प्रतिबिंब सजीव रूपात दिसायला लागतं. आणि शेवटी ‘जाग मनमोहना, नीज घ्यावी किती’ हा लाडिक प्रश्न! ही पहाट सरूच नये असं वाटतं!

राजूदादाला पुन्हा चेष्टा करायची हुक्की येते. "अरे, तो विठू कधीच उठला. आता बाकीच्या देवांना उठवा ना!" मामाही त्याची री ओढतो, "अरे खरंच ना. तेहतीस कोटी देव आहेत ना आपल्याकडे. मग एकट्या विठूच्याच मागे का लागताय सगळे?" हास्याचे कल्लोळ उसळतात, आणि ते सरायच्या आधीच सरूमावशी मैफलीचा ताबा घेते, ‘उठी श्रीरामा पहाट झाली, पूर्वदिशा उमलली | उभी घेउनी कलश दुधाचा कौसल्या माउली’... चराचराला जिंकून घेत अरुणप्रभा उजळलेली असते आतापर्यंत.

फराळाचा जवळजवळ फज्जा उडालेला असतो आणि आजी खरंच सगळ्यांसाठी धारोष्ण दुधाचे पेले घेऊन आलेली असते. तिचा सूर अजून आलेला नसतो मैफलीत. सगळे आजीच्या मागे लागतात. आजी सरळ सूर्यालाच उठवते. ‘उठा उठा हो सूर्यनारायणा | थांबली सुवासिनी पूजना’... आजीचा आवाज आसमंतात घुमतो. आजीचं गीत रंगत जातं, तसंतसं आभाळही रंगत जातं. किरणहार गुंफत सूर्यनारायण आकाशात अवतरतात. मीनामावशीच्या बाळाच्या जावळासारखी कोवळी उन्हं अंगणात नाचायला लागतात. मग त्या चिमुकल्याचं पार्सल आजीकडे सोपवत मीनामावशी मैदानात उतरते. ‘उठी गोविंदा उठी गोपाला उष:काल झाला | हलके हलके उघड राजिवा नील नेत्रकमला’... जसं काही हे गाणं त्याच्यासाठीच असावं, अशा थाटात आजीच्या मांडीवर हालचाली सुरू आहेत. इवलं गाठोडं हळूहळू डोळे उघडून इकडेतिकडे बघतंय. आईचा आवाज कानात भरून घेतंय. ‘गोठ्यामधले मुके लेकरू, पीत झुरुझुरू कामधेनूला | किती आवरू भरला पान्हा, हसली अरुणा तव आईला’... हसत हसत आजी मीनामावशीचा कान्हा तिच्याकडे सोपवते, तो चिमुकल्या ओठांनी चुरुचुरू पान्हा रिता करतो. आजीच्या डोळ्यांत कौतुक ओसंडून वाहतंय.

कुंदामावशीची अर्चना नुकतीच गाणं शिकायला लागलीय. तिचा वाढदिवसही दिवाळीत येतो. यावर्षी तिला दिवाळीची आणि वाढदिवसाची भेट म्हणून सगळे मिळून बाजाची पेटी घेऊन देणार आहेत. दरवर्षी प्रत्येक नातवंडांच्या वयाप्रमाणे पुस्तकांची भेट मिळते आजोळाहून. मला यावर्षी गाण्यांची पुस्तकं मिळणार आहेत. ती गाणी पाठ करून पुढच्या वर्षीच्या दिवाळी पहाटेला म्हणायची आहेत. अर्चनाला आग्रह सुरू आहे गाण्याचा. ती थोडी बावरतेय, पण सगळी मंडळी घरचीच आणि कौतुक करणारी. ती माणिक वर्मांची पंखी आहे. त्यांची गाणी तिला जिवापाड आवडतात. ती दबक्या आवाजात आलाप घेत हळूहळू मोकळी होतेय, ‘ऊठ राजसा घननीळा | हासली रे वनराणी’... यमुनेचा गार वारा जसा काही येतोय झुळझुळ करत अंगणात! गोकूळ जागं झालंय, पाखरं किलबिल करायला लागलीत. ‘उडे थवा पाखरांचा गात गात मंजुळ गाणी’... या मंजुळ गाण्यांनी वातावरण भारून गेलंय. अर्चनानं सुरेख गाऊन टाळया मिळवल्या आहेत, ‘हिच्या गाण्यासाठी जोरदार टाळ्या झाल्या पाहिजेत हं’ असं कुणी जाहीर न करताही!

भल्या पहाटे उठल्यानं थोडीशी आळसावलेली मी काकीआजीच्या मांडीवर डोकं ठेवून पाय पसरते. "अरे दिवाकरा, तू सुरुवात केलीस, पण तुझी अर्धांगिनी राहिलीच ना!" आजोबांनी आठवण करून दिल्यावर सगळे काकीआजीकडे वळतात. "हो की ग वीणा, तू कशी विसरलीस? म्हण बरं तुझी आवडीची भूपाळी"... आजी म्हणते. काकीआजी माझ्या केसांतून हात फिरवत गायला लागते, ‘ऊठ राजसा, उठी राजिवा अरुणोदय झाला | तुझियासाठी पक्षिगणांचा वाजे घुंगुरवाळा’... काकीआजीचा आवाज काय सुरेल आहे! नावासारखीच आहे काकीआजी, सूरमयी! विंझणवार्‍याचा ताल वाजतोय, हसर्‍या उषेचे पैंजण रुणुझुणू घुमताहेत. काकीआजी अप्रतिम गातेय. ‘बालरवीचे किरण कोवळे | दुडूदुडू येतील धावत सगळे | करतील गालावरती तुझिया मोरपिसांचा चाळा’... माझ्या गालावर काकीआजीचा पदर असाच मोरपिसासारखा फिरतोय. आणि कानात तिचा सूर. धन्य झालेत सगळे!

"अग मंदाताई, तो गणपती राहिलाय ना अजून उठायचा. तुझी भूपाळी ऐकल्याशिवाय उठणार नाही म्हणून हटूनच बसलाय बघ"... मामा मंदामावशीला कोपरखळी मारतो. "अरे, उठला नाही, तर बसेल कसा? हटून लोळतोय म्हण हवं तर!" बाबांच्या या बोलण्यावर पुन्हा एकवार हास्याची कारंजी उडतात आणि मंदामावशी आळवून उठवते गणपतीला. ‘तुझ्या कांतीसम रक्तपताका पूर्वदिशी फडकती | अरुण उगवला प्रभात झाली ऊठ महागणपती’... देवघरातल्या गणेशाच्या मूर्तीवर चढवलेलं लालभडक जास्वंदाचं फूल रक्तवर्ण कमळ भासायला लागतं तर हिरव्यागार ताज्या दूर्वांची जुडी पाचूच्या किरणांसारखी दिसते. याक्षणी चौदा विद्या इथं आरती घेऊन उभ्या आहेत आणि सगळा देवलोक या घरावर छत्रछाया धरून आशिर्वादाचं अमृत शिंपतोय असं काहीसं वाटतंय.

ही दिवाळी पहाट आयुष्यभर संपूच नये, असंही मनात येतंय. पण आता समाप्ती करायला हवीय. संध्याकाळी लक्ष्मीपूजन आहे, त्याची तयारी करायची आहे सगळ्यांना. महिला मंडळ स्वयंपाकाच्या तयारीला लागेल. आम्ही मुलं मळ्यातून आणलेल्या झेंडूच्या फुलांची आणि आंब्याच्या पानांची सुंदर तोरणं करायला लागू. सगळी बाबा मंडळी बाकीची कामं करतील, आजोबांसोबत मळ्याची चक्कर मारतील. मामा आणि राजूदादा फटाके आणायला जातील. लक्ष्मीपूजन आणि संध्याकाळची जेवणं झाली, की दिवाळी पहाटेसारखीच संगीतरजनीची पर्वणी साधायची आहे ना!

दरवर्षी येणारी दिवाळी आजोळच्या या दिवाळी पहाटेच्या आठवणींचा खजिना घेऊन येते, जो वर्षानुवर्षे रिता होणार नाही. या सगळ्या भूपाळ्या आनंदाचा अनमोल ठेवा आहे, जो साथ देईल अखेरच्या श्वासापर्यंत! ते सूर घुमत राहतील मनाच्या घुमटात पारवा घुमावा तसे. आज त्यातले कितीतरी सूर कुठे दूरवर गेले आहेत, पण त्यांच्या स्मृती आजही काळाच्या नजरेपासून लपवल्या आहेत मनानं. शिंपल्यात मोती राहावा, तशा काळजाच्या मखमली पेटीत राहिल्या आहेत त्या, कधीच न विसरण्यासाठी.

लेखिका: क्रांति साडेकर

एकटा!

2011-10-19T11:05:00.001+05:30

येणं जाणं इथं ..... रोजचंच होऊन बसलं आहे,
त्याच दु:खाची, तीच आसवं....,
नेहमी- नेहमी पिण्यापेक्षा ,

एकदाच त्यांना वाट मोकळी करुन दिली आहे ...,
काय केलं? कुणी केलं? भलंबुरं म्हणून........ ,
कधी विचारलंय का मी या जगाला ?
मग मीच का कुणाच्या प्रश्नांना उत्तर देणार आहे ?
एका मागे एक... सगळीच निघाली म्हणून .....
मी ही जाणार नाही !!!!
स्वतःची वाट स्वतःच शोधायला ....
मी ""एकटा"" निघालो आहे !

कवी: राकेश दिनेश शेन्द्रे

नाळ !

2011-10-19T11:00:00.002+05:30

बाळ जन्माला आल्यावर आईशी असलेली नाळ तोडून टाकतात तेव्हा आईला आनंद होतो...आपली सुटका झाल्याचा आणि बाळाच्या जन्माचाही. बाळ बाहेरच्या जगात येऊन स्वत:च श्वास घेऊ लागतो त्यावेळी त्या दोघांनाही ती नाळ तोडल्याचा आनंद होतो. पण पुढच्या आयुष्यात मात्र ही नाळ त्या आईला वारंवार तोडावी लागते. ती एकदाच तोडून तुटत नाही. अनेकवार तोडूनही ती मनाने जोडलेलीच राहते... आयुष्यभर!

आज असे माझ्या मनात का बरं विचार येत आहेत? हं...त्या दिवशीचा खोलवर रुतलेला काटा निघतच नाही. प्रसंग तसा साधाच. लेक पार्टीला गेलेली. सगळ्या मुलीमुलीच होत्या. पार्टीचे ठिकाणही गावातीलच...दूरचंही नाही. पण वेळ रात्रीची होती. रात्री अकरा वाजेपर्यंत धीर धरला आणि नंतर फोन केला..मोबाईलवर. एकदा,दोनदा,तीनदा...’नो आन्सर’चा मेसेज झळकला. रात्री अकरा म्हणजे फार उशीर नव्हे पण सांगू...मुलं मोठी होतात त्यांच्या दृष्टीने...आईच्या दृष्टीने ती लहानच असतात. साडेअकराला लेक घरी आली ती तणतणतच! हा बॉम्बस्फोट होणार हे माहीत असूनही मी अशी का वागते? कळत नाही. एवढ्याजणी आम्ही होतो पण एकीच्याही घरून नवर्‍याचा की घरच्या कोणाचाही फोन आला नाही, तुझा सोडून. मी एकटीच दादरची,बाकीच्या तर लांब राहणार्‍या! तुलाच एकटीला काळजी,बाकी कोणालाही नाही. आईला काळजी वाटणं हा गुन्हा आहे? आईचं प्रेम करणं चुकीचं आहे, त्याची चारचौघात लाज वाटावी असं काय आहे? काहीही कळत नाही.

लेक शाळेत जाऊ लागली. खूप रडायला लागली. त्यापेक्षाही ’माझी आई’कडे (पाळणाघर) नाही जाणार म्हणून रडून गोंधळ घातला होता. पण नोकरीवर जाणं भाग होतं. घरात दुसरं कोणी तिला सांभाळायला नाही. तेव्हाही नाळ तोडायला लागली. नंतर लग्न झालं. घर सोडून निघाली...तेव्हा तर दुसरं घर, दुसरी माणसं...कसं होईल माझ्या लाडक्या लेकीचं? त्यावेळी तर नाळ तोडताना रक्तबंबाळ झालं मन.

चिरंजीवाचा तर दुसराच नमुना...मनाप्रमाणे शिकू दे...असे स्वातंत्र्य दिल्यामुळे शिक्षणाचे क्षेत्र त्याने निवडतानाच लक्षात आलं की याला घरापासून दूरच राहायचे आहे. मरीन इंजिनियरिंग केलं. मर्चंट नेव्हीमध्ये सहा महिने बोटीवर तर सहा महिने घरी असा मामला सुरू झाला. लग्न स्वत:च जमवलं...म्हटलं, जाऊ दे. आपला तीन बेडरूमचा मोठा फ्लॅट आहे...आता बायको,मुले यांच्यामुळे तरी यापुढे सहा महिने तरी याचा सहवास मिळेल...पण कसचं काय! सुनेच्या वडिलांनी एक एकुलत्या एक मुलीसाठी वेलफर्निश्ड ब्लॉक आपल्याजवळच घेऊन ठेवला होता. पाचपरतावण्याच्या दिवशी जेवण झाल्यावर आमच्या देखतच जावयाला ब्लॉकच्या किल्ल्या भेट म्हणून दिल्या. एवढा मोठा मोह टाळायला माझा मुलगा काय संत आहे? अशी त्याही दिवशी नाळ तुटली ती तुटलीच.

पण समाधान दुसर्‍यात मानत होते. लेक तशी गुणाची होती. येत जात होती. जवळच घर होते. पण असे वारंवार प्रसंग यायचे की मनात यायचे की आपल्या अस्तित्वाची गरजच काय!आपल्याविनाही सारं काही छान चालेल की! पूर्वीची चार आश्रमव्यवस्था किती छान होती...वानप्रस्थाश्रम घेतला की मन सगळ्यातूनच आपोआप काढलं जायचं! पूर्वीची लोकं खरंच खूप शहाणी होती नाही?

आई,अहो आई,ऐका ना! मी काय सांगतेय...अलकाच्या हाकेने मी भानावर आले. आमची कामवाली, खूप वर्षे काम करणारी,सर्वांशी प्रेमाने वागणारी,प्रामाणिक आणि कोणत्याही कामाला नाही म्हणणार नाही की कधी कसली अपेक्षा करणार नाही अशी अलका! काय गं,काय ऐकू तुझं! अहो,माझ्या सुनीताचे लग्न ठरलंय! छान स्थळ आलंय,करून टाकते लग्न! माझ्यासारखे तिच्या नशिबी नको भांडी घासायला!...पुन्हा नाळच! पुन्हा मी स्वत:ला भानावर आणले आणि म्हटलं, मग करून टाक लग्न! हो आई; पण एवढा खर्च नाही झेपणारा! तुम्ही किती मदत करणार? मी फेडते सर्व तुमचे,हळूहळू! मी म्हणजे भावनेच्या पुरात एकदम वाहून जाणारी,म्हणून म्हटलं,लेकीला विचारते व उद्या तुला सांगते. गंमत आहे ना, लेकीला माझ्या सल्ल्याची कधी गरज पडत नाही; पण मला मात्र गरज पडते कारण तशी पुढची पिढी व्यवहारकुशल आहे. आम्ही आपले बावळट,भावनाप्रधान! बरं आई, मला ना दोन दिवसात सांगा हं...असे म्हणत ती निघून गेली.

आणि...दरवाज्याची घंटी वाजली!कन्यारत्न हजर!

काय गं,आज अशी अचानक कशी आलीस?

मोबाईलसारखंच...नो आन्सर!उत्तर द्यायलाच हवं असं कुठे आहे का? मी मात्र त्याच प्रश्नाचा धागा पकडून पुढे बोलले,कशी आलीस ते जाऊ दे! पण तुला एक विचारायचं होतं,सल्ला हवा होता. अगं,आपल्या अलकाच्या लेकीचे लग्न ठरलंय तर तिने विचारलंय की काही मदत कराल का? घाबरत घाबरत,तिच्या चेहर्‍याकडे, डोळ्याकडे न पाहता, एखाद्या सुनेसारखे खाली मान घालून विचारले.

आई, तू पण ना वेडीच आहेस! त्यात मला काय विचारायचं,अलकाला जरूर मदत करायला पाहिजे.पण तू नको करूस! किती हवेत तिला? अगं,पंधरा-वीस हजार तरी द्यायला पाहिजे. बरं मग तिला सांग देते हवे तुला तेवढे. त्यातले पाच हजार आपल्याकडून तिच्या लेकीला आहेर म्हणून सांग. त्याच्यापुढे किती हवे असतील...दहा-पंधरा,ते देईन. ते मात्र फेडायला हवे तिने. व्याज बीज नको हं आपल्याला! अशा वेळेला मदत नाही करायची तर केव्हा?

माझ्या मनात एक खूप मोठ्ठं प्रकाशाचं कारंजं उडालं. मी अंतर्बाह्य उजळून निघाले आणि ते कारंजं मला म्हणालं, वेडी आहेस तू! तुझी नाळ कधी तुटलेलीच नव्हती. तुझ्या भावनांचा,विचारांचा,संस्कारांचा स्रोत अखंड वाहतच आहे तुझ्या मुलीत...अदृश्यपणे, जो कधी तुला कळलाच नाही.

लेखिका: श्रीमती जयबाला परूळेकर

पावती

2011-10-19T11:00:00.001+05:30

तुझ्या फोटोंसारखीच
तुझी सगळी पत्र केव्हाच
फाडून, तुकडे करुन
फेकून दिली

तू माझ्यासाठी घेतलेल्या
पर्फ्युमची पावती मात्र
जीवापाड जपली आहे
त्या पावतीवर
इतरांना दिसते
ती किंमत, दुकानाचं नाव
इतकंच काय
खरेदीची वेळही नोंदवलेली

तुझी सगळी पत्रं
केव्हाच
इतिहासात जमा झाली आहेत
पण मी आजही
ती पावती 'वाचतो'
तुझ्या पत्रांसारखी

कवी: मंदार जोशी

गणवेश !

2011-10-19T10:55:00.001+05:30

"अगं आई माझी शाळा सुरू होतेय पुढच्या आठवड्यात , लक्षात आहे ना तुझ्या ?" इति अनन्या .

आता मला तर हिचे टाईमटेबल अगदीच पाठ होते त्यात , कधी हिची शाळा सुरू होतेय असे झालेय , कारण ही घरी असली की ऑफिसला सतत हिची चिंता काय करत असेल , एकटीच आहे ,जेवण केले की नाही , किती टी.वी. पाहतेही ....त्यातच भरीस भर म्हणजे आपण हिच्यासोबत जास्त टाइम स्पेन्ड करू शकत नाही ही अपराधीपणाची भावना मनात यायची . तरी मी खूप प्रयत्न करून ऑफिसातली सारी कामे पटापट आपटून जिवाचा आटापिटा करत घरी येई ते फक्त ह्या आमच्या राणिसरकारांसाठी ........ चला आता या धावपळीतून जीव सुटणार . असा विचार करत अनुकडे वळत म्हटले , " अगं हो गं बाई माहितीये ,असे सांगतेय जसे खूप मोठ्ठा पराक्रम गाजवणार आहेस ! शाळाच सुरू होतेय त्यात काय नवीनं ?"

"अगं नवीनं कसे नाही म्हणतेय तू , अगं सगळेच तर नवीनं नाही का ? आता मला नवीनं वर्गात जायचेय तर नवी पुस्तके , वह्या शाळेच सामान नको का ? तू ना सगळे विसरते बघ आई ." असे म्हणत अनन्या आपले तोंड फुगवून बसली . तिच्या त्या गोंडस चेहर्‍यावरचा तो रागामुळे झालेला फुगा पाहून माझे हसू आवरेना , मनात आले आता माझ्या खारूटीची शाळा सुरू झाले की सारे घर खाली होऊन जाणार आधीच हा ऑनसाईटला असल्यामुळे घरी एकटे वाटते , आता हिची शाळा सुरू झाली की मला घर जसे खायला उठेल . या विचारानेच माझा जीव कसावीस झाला . पण तेवढ्यात माझी खारुटी येऊन मला बिलगली आणि म्हणते कशी "ए आई का गं गप्प झालीस अशी, मी तर असेच म्हटले कारण मला वाटले तू खरेच विसरली . सॉरी गं ...रागावलीस का ? आई बोल ना प्लीज.. "

तिच्या स्पर्शाने मी भानावर आली , पाहते तर काय खारुटी रडकुंडीला आलेली . मग तिला जवळ घेत म्हटले

"अगं नाही गं अने, मी माझ्या खारुटीवर कशी रागावणार ! मी तर हा विचार करत होते की आपल्या खारुटीला काय काय सामान आणावे लागणार शाळेसाठी ! आपण या शनिवारी जायचे ना मग खरेदीला ?"

माझ्या या वाक्यानेच अनन्याची कळी खुलली रडकुंडीला आलेल्या चेहर्‍याचे अगदी फुलपाखरू झाले आणि मग सामानाची यादी सांगायला सुरुवात केली राणिसरकारांनी..

"हे पहा मला एक कंपास , एक नवीनं दप्तर ,एक शाईचा पेन , रिबिन्स.......हं आणि आई वह्यांची यादी न आपण दुकानात जाऊन करू कारण मला विषय माहीत नाही किती आहेत ते... ..." झाले सुरू अनेचे यादीपुराण .....

"ए आई या वेळेस ते मला कॅमलचे नवीनं कलर घेऊन देशील का , अग कसले छान आहेत माहितीये तुला !!

आई घेऊन देशील का गं प्लीज ?? मी अजिबात कपडे खराब करणार नाही खरेच प्रॉमिस.....प्लीज घेऊन दे ना ..." हिचे लग्गा लावणे सुरू , मला तिची गंमत वाटत होती , कसला निरागस निष्पाप चेहरा करून पटवत होती मला ,हिला रंग घेऊन देणे ही एक कटकट होती खरे तर , कारण त्यानंतर ही तिच्या कपडयांची आणि सार्‍या घराची रंगरंगोटी करत असे !

पण तिचे मन मला मोडायचे नव्हते म्हणून म्हटले ठीक आहे घेऊयात . असे म्हणताच "माझी आई , माझी आई " करत आमच्या खारुटीचा अगदी मातृप्रेमाचा वर्षाव झाला माझ्यावर !!

हिची एकीकडे बडबड चालू असताना माझी कामांची आवराआवर सुरू होती . ती आपली मनात गोष्टींची यादी करण्यात गुंग झालेली . थोडा वेळाने हिची बडबड बंद झाली म्हटलं फायनली संपले वाटते यादी प्रकरण ! असा विचार करते तोच ही धावत माझ्याकडे आली जणू काहीतरी खूप मोठ्ठ सांगायचेय असल्या आवेशात ..

ही म्हणते "अगं आई मेन तर सांगायचेच राहिले " मनात म्हटले नक्की हिला काही तरी सटरफटर हवे असणार !

" अगं मी या वर्षी चौथीत जाणार ना " इति अनन्या

मी आपली कन्फ्युज , आता तिसरी झाली तशी चौथीतच जाणार ना . तरी ती हिरमुसू नये म्हणून मी म्हटले ,

"हं चौथीत जाणार तर मग ?"

"अगं मी आता चौथीत जाणार म्हणजे मोठ्यांच्या शाळेत जाणार नाही का ?"

आता छोट्यांची शाळा आणि मोठ्यांची शाळा हा कन्सेप्ट असा की , बालवाडी ते तिसरी ही छोट्या मुलांची शाळा आणि चौथी ते दहावी ही मोठ्या मुलांची शाळा पण ही मुले त्या छोट्या मुलांची शाळा आणि मोठ्या मुलांची शाळा यातला "मुलांची " हा शब्द गाळून फक्त छोट्यांची शाळा आणि मोठ्यांची शाळा बोलत असत...!

"बरे मग , मोठ्यांच्या शाळेत जाणार तू , त्यात काय ..आता तुझी शाळा फक्त दुपारची होणार ....त्यात काय फरक पडेल तुला ?"

"अगं आई असे काय करतेस तू , अगं त्याचां शाळेचा ड्रेस आणि आमचा ड्रेस वेगळा नाही का?? आपल्याला या वेळेस माझ्यासाठी नवीनं ड्रेस घ्यावा लागेल .....कळले का तुला?"

" अगं हो की खरेच ! " मी.

"शाळेचा ड्रेस ... गणवेश "....या शब्दानिशी मनात खुडबूड झाली ...खूप काही जुळलेले होते त्या गणवेशाशी.....

" आबा आज काम नका सांगू मला , आज म्या शाळेत जाणं लई जरुरी हाये ..मायला सांगाना म्यास्नी शेतावर आज नको पाठवायला......." मी आबांना चहाचा कप हातात देता देता अगदी काकुळतीने सांगत होते . आबा माझे ऐकत असत , त्यांना मी शाळेत जाणे आवडत असे , आपल्याला शिकता नाय आलं म्हणून काय आपली पोरं शिकली पाहिजे असे त्यांचे मत , ह्याउलट आय चे तिला मुलींनी शाळेत जाणे पटत नसे , मुलींनी आपले घरचे काम आवरावे , नाहीतरी लग्नानंतर काय करणार ही शिक्षणाचे ....काय करायचे शाळेत जाऊन ..अशी तिची मते , त्यामुळे ती मला शाळेत जायला नेहमी हटकत असे . पण आबांसमोर काही चालत नसल्यामुळे शाळेत जायचं असेल तर घरची सारी कामं आवरून जा , असा तिने दंडक काढलेला होता.

पण मला आज शाळेत लवकर जायचे होते , कारणंच तसे होते ....आज माझे खूप दिवसांचे स्वप्न पूर्णं होणार होते , त्या कल्पनेनेच मी आज खूप खूश होते..... कालच आमच्या शाळेत एक मोठ्या अक्षरात फळ्यावर सूचना लिहिलेली होती .

"उद्या दि.२६ जुलै रोजी सकाळी १० वाजता , सरकारी योजनेमार्फत आपल्या शाळेतील सर्व विद्यार्थिनींना जिल्हाअधिकार्‍यांचा हस्ते गणवेश वाटप करण्यात येणार आहे .

सर्व विद्यार्थिनींनी सकाळी ९.३० वाजता शाळेच्या मैदानावर हजर राहावे . कार्यक्रमास गैरहजर असणार्‍या विद्यार्थिनींना गणवेश मिळणार नाही .

- मुख्याध्यापिका-

श्रीमती भोसले."

काल ती सूचना मी निदान १०० वेळा तरी वाचली असेल . परत परत वाचून मी खात्री करून घेत होते.. कितीतरी दिवसांनी माझे स्वप्न पूर्णं होणार होते . मला स्वतःचा एक गणवेश मिळणार , शाळेचा गणवेश ,माझा ..इतर मुलींप्रमाणे मी पण शाळेत गणवेश घालून जाणार त्यानंतर .....!!

मी या विचारानेच रात्री झोपले नाही , सकाळी सकाळी उठून मी माझी सारी कामे केलीत जेणेकरून मला शाळेत लवकर जाता येईल , आणि आई ने अजून काम सांगू नये म्हणून माझे आता आबांना लग्गा लावणे चालले होते.....

" बरं पोरी म्या सांगतो तुझ्या आयला , तू जा गुमान शाळंत " असे म्हणत आबा शेतात निगुन गेले. मी आपली शाळेची पिशवी भरणे सुरू केले ..आज शाळेत जाण्यास अगदी उतावीळ होऊन गेलेले मी ...पटापट वही -पाटी भरली आणि मी जायला निघाले .आधीच शाळा दूर , मला १५ किलोमीटर चालत जावे लागत असे आणि वाटेत सारी शेतं लागत असे , आमचे शेतदेखील...म्हणून मी पटापटा पावले टाकत निघाले . आई आधीच शेतावर गेलेली ,मी शेताजवळच्या रस्त्यावर आले तर दूरूनच पाहिले शेतावर आई बांधावर काम करत होती इकडे एका बाजूला लिंबाच्या सावलीत दादुची झोळी बांधलेली होती. तो झोपलेला आहे की नाही हे पाहण्यासाठी म्हणून मी गुपचुप त्याच्या झोळीकडे गेले . तर पाहते तर काय दांडूतल्याने जोरात गळा काढलेला होता , त्याला भूक लागलेली होती. आता मी काय करावे सुचेना , आधीच आठ वाजलेले . आता आपण इथे थांबलो तर आपल्याला उशीर होईल. मी या विचारात असतानाच आईची हाक माझ्या कानावर आली ." अगं ए रुक्मे पाहतेयस काय ,तुला दिसत नायं का, तुझा भावो रडतोया ....आण त्याले हिकडं , आनं ह्यो जरा बांधाला माती लाव , म्या त्याला पाहत्ये तोवर" मी एकदम भानावर आले . पण मला आता तिकडे जायला जिवावर आले होते , आता आपल्याला शाळेत जायला उशीर होणार हे तर नक्की.......

माझे दप्तर तिथेच टाकून मी दादुला आईकडे घेऊन जाऊ लागले. आईने त्याला जवळ घेतले आणि म्हणाली "रुक्मे कर गं माझी बयो येव्हढं , लयी पाय दुकताय बग" . माझा चेहरा उतरला , तरी माझे कपडे सावरून मी कामाला लागले , म्हटलं जेवढं पटकन करू तेवढे चांगले..............

पण आईला यायला उशीर लागला , तसतसा माझा जीव कसावीस होत होता. शेवटी मला आबांनी काम करताना पाहिले आणि मग आईला रागावत म्हटले " अवं तुला सांगितलं व्हतं ना मी रुक्मीला कामं नको लावू , तरी पोरीला कामाला लावलं " आबा झपझप पावलं टाकत माझ्याकडे येत म्हटले .."पोरी , जा तू आता शाळंत म्या पाहत्यो ते बांधाचे"

माझे आबा , किती छान , असा मनात विचार करत मी धूम ठोकली ....आधीच खूप उशीर झालेला होता म्हणून मी पळत पळतच शाळेच्या रस्त्याला लागले , पायांना खडे टोचत होते पण मला आज काही फरक पडत नव्हता मी जोर जोरात पळत होते.....आज मला गणवेश मिळणार , मला आता फक्त गणवेश दिसत होता ...तेवढ्यात न कळत पाय घसरत मी एका मोठाल्या दगडावर मी आपटले ....पायाला चांगलेच खरचटले होते , डोक्याला एक खोच पडली त्यातून रक्त वाहणे सुरू झाले होते...मी कसे तरी उठण्याचा प्रयत्न केला पण पायच उठेना.... ..."आपण आज कार्यक्रमास नाही पोहचू शकणार आपल्याला गणवेश नाही मिळणार....." या कल्पनेनेच मला रडू कोसळले.

तरी जिवाचा हिय्या करत मोठ्या कष्टाने मी उठले , लंगडत लंगडत शाळेच्या रस्त्याने चालू लागले . पण आता पाय उचलेच ना....डोळ्यात मला गणवेश दिसू लागला , शुभ्र पांढर्‍या रंगाचा शर्ट आणि त्यावर निळ्या रंगाचा पेटिकोट ...त्या विचाराने डोळ्यात अश्रूंनी गर्दी केलेली....

शेवटी हळूहळू चालत शाळेच्या पटांगणापर्यंत पोहोचले , तेव्हा जिल्हाधिकार्‍याची गाडी जातांना दिसली , आणि माझे हातपाय गळाले.....वर्गात गेल्यावर सार्‍या मुली माझ्याकडे पाहून विचारू लागल्या " का गं रुक्मिणी कुठे होतीस , हे पहा कसला छान गणवेश मिळाला आम्हाला " त्यांच्या हातातल्या गणवेशाकडे पाहून मला काय बोलावे काही कळेना . मी आपली शांत , मला आता काहीच वाटत नव्हते..

तेवढ्यात साठेबाई आल्यात , मला पाहताच म्हणाल्या , "कुठे होतीस रुक्मिणी , अगं तू एवढी हुशार मुलगी , आज तुला स्कॉलरशिपसाठीचे बक्षीस मिळणार होते , तू आली का नाहीस कार्यक्रमाला " . पण त्यांना माझा अवतार लक्षात आला ,मला लागलेले आहे हे पाहताच त्या म्हणाल्या "अग किती लागलंय तुला , काय झाले कुठे पडलीस काय " मला हे ऐकू आले . आणि माझ्या डोळ्यातून अश्रूंच्या धारा सुरू झाल्या , मला सारखे रडू येत होते . मला तसे रडताना पाहून बाईंनी मला वर्गाबाहेर घेऊन गेल्यात . आणि शिक्षकांच्या खोलीत जाऊन माझी मलमपट्टी केली .मला बाकावर बसवून बाई माझ्या खांद्यावर हात ठेवत म्हटल्या " तू विश्रांती घे बाळ , मी आलेच ." मी आपली सुन्न , मला काही कळत नव्हते पण मला रडू येत होते.

थोड्या वेळाने साठे बाई परत माझ्याजवळ आल्या आणि खांद्यावर हात ठेवत म्हणाल्या , " मला माहिती आहे तू का रडतेय , शांत हो बाळ . मी तुझ्यासाठी काहीतरी आणलेय. बहुधा ते पाहून तुला बरे वाटेल."

पण मी एका शब्दाने काही बोलले नाही , मान खाली घालून फक्त सगळे शांतपणे ऐकत होते. तेवढ्यात बाईंनी माझ्या हातात एक पाकीट दिले, म्हणाल्या उघड . मी नाराजीने ते उघडायला म्हणून घेतले आणि ....आणि पाहते तर काय एक नवा कोरा गणवेश माझ्या हातात होता , तो पाहून मी क्षणात साठे बाईंना बिलगले....

तर बाई म्हणाल्या " अगं कळते गं आम्हाला पण की आमच्या मुलींना काय हवंय " असे म्हणत बाईंनी डोक्यावर हात फिरवला आणि निघून गेल्या .... .....

माझ्या हातात माझा गणवेश होता आणि डोळ्यात कृतज्ञता आणि आनंदाचे अश्रू होते .............................................

"ए आई आपण आजच माझा शाळेचा ड्रेस घ्यायला जायचे का गं ?" असे मला म्हणत खारूटीचे छोटे हात माझ्या गळ्याशी होते .....

माझे ओलावलेले डोळे पुसत मी माझ्या खारुटीला म्हटले " ठीक आहे, जाऊयात आजच आपण , आणि त्याला शाळेच्या ड्रेसला गणवेश म्हणतात गणवेश , लक्षात ठेव!"

लेखिका: अश्विनी अशोक कबाडे

आठवणीतले क्षण !

2011-10-19T10:30:00.005+05:30

अरेऽ मधुऽऽ, उऽठ. ८ वाजलेत. आजपासून ऑफिस आहे नाऽऽ?"

"काय हे ! लग्नाच्या ८ व्या दिवशी सक्काळ सकाळी ८ वाजता कोणी उठतं का? ते ही ऑफिसला जाण्यासाठी ?" इति अस्मादिक.

"ए कोट्या काय करतोयस? आ‌ई येतील इतक्यात ओरडत. उऽऽठ ना रे. बघ, नाश्ता सुद्धा तयार आहे आणि आजपासून तुझा डब्बा मी करणारे..."

"ओऽह शिट्ट !"

"ओऽऽ.... ठीक आहे मग. उद्यापासून तुझ्या आ‌ईच्याच हातचा डबा घेऊन जा. मी नाही बनवणार.." असं फणकारून ती रागाने पाय आपटत वळून बाहेर जाणार इतक्यात मी तिचा हात धरून मागे ओढले.

"एऽ लाडाबा‌ई, रागावलीस..?"

"नाही. आधीच सांगायचं नाही का तुला माझ्या हातचा डब्बा नकोय म्हणून. उगाच पहाटे उठून आटापिटा केला नसता."

"गंमत केली मी. ते ’ओह शिट्ट’ आ‌ई ये‌ईल म्हणालीस ना त्यासाठी होतं !".

हुऽश्श! हे ऐकून ती ही गालातल्या गालात हसली. जाता जाता परत ८ वाजल्याची आठवण तेवढी करून दिली.

मग ना‌ईलाजास्तव उठून मी ही आवरायला लागलो.

"श्वेतुऽऽ, गाडीची चावी सापडत नाहीय. तू पाहिलीस काऽ?"

"काऽय रेऽ, श्वेतू श्वेतू लावलंयस? आ‌ईला विसरलास? बायको आली की लगेच...." आ‌ईने मागून आवाज दिला.

“आ‌ई तू पण ना… मला उशीर झालाय नी तुला चेष्टा सुचतेय.”

तेवढ्यात आ‌ईने चावी आणून दिली आणि ती “थांब इथेच” म्हणत हसत आत गेली तशी श्वेता बाहेर आली. तिला नजरेनंच मी निघतोय ते सांगितलं. तिनं हातानेच थांब म्हणून सांगितले. जवळ येऊन उगाच शर्टाची बटणं ठीक करत म्हणाली “संध्याकाळी लवकर ये, लग्नात आलेली सगळी गिफ्ट्स उघडून पाहायची आहेत.”

“तू पण ना, कुठे तरी बाहेर जाऊ म्हणशील असं वाटलं होतं.” माझा अपेक्षाभंग झाला होता.

“गंमत केली मी” म्हणत तिने मला दरवाज्या बाहेर ढकललं सुद्धा. “ए अजून एक...”

मी पुन्हा अपेक्षेने मागे वळलो. “आ‌ईने सांगितलंय की येताना ’मूव्ह’ घेऊन ये. गेले दोन दिवस झाले बाबांचा गुडघा दुखतोय.” पुन्हा अपेक्षा भंग! तसा रागानेच ऑफिसला वळलो. वळताना “सब्र का फल..” वगैरे काही तरी ऐकू आलं.

संध्याकाळी घरी आलो तेव्हा पाहिलं तर या सासू-सुना कसला तरी पसारा काढून बसलेल्या. चौकशी केली तेव्हा कळलं की लग्नात आलेल्या आहेर, भेट वस्तूंची उजळणी चालू होती. मी चेंज करण्यासाठी बेडरूमकडे वळलो. मागून श्वेता ये‌ईलच असं वाटलं होतं, पण बेडरूम मध्ये पोचलो तरी ती तिथेच ! या बायकांचं ना.. कै कळतच नै. मी आपला फ्रेश होऊन बाहेर आलो आणि हॉलकडे जाणार इतक्यात मस्त कॉफीचा वास आला. स्टडी टेबलावर कॉफी कप होता, शेजारीच एक नोट चिकटवलेली होती. “पसारा आवरला की खाली बागेत जाऊ. सकाळीच ठरवलं होतं, म्हटलं थोडा दम निघतो का पाहावं." -श्वेतू

कॉफीचा आस्वाद घेत अस्मादिक हॉलमध्ये अवतरले तसे सासू-सुना आणखीनच जोरात हसल्या. मी इकडे तिकडे पसरलेल्या वस्तूंवर नजर फिरवत सोफ्याच्या दिशेने वाट काढली. सगळीकडे नुसते पॅकिंग पेपर्स, गिफ्ट रॅपर्स दिसत होते. आलेल्या सगळ्या भेटवस्तू डायनिंग टेबलावर ठेवल्या होत्या.

“मधू, यातलं काय काय आवडलं, काय काय वापरायला काढायचं ते बघ एकदा.” … आ‌ई म्हणाली.

ते तुमचं तुम्ही बघा, म्हणत मी पुन्हा बेडरूम कडे वळलो. १५ मिनिटात श्वेता आत आली. म्हटलं चला खाली जायला मोकळे म्हणून मी खाली जाण्यासाठी आवरायला लागलो. श्वेता कसलं तरी पॅकिंग काढत होती.

“हे आ‌ई-बाबांनी दिलेलं, आपलं लग्नाचं गिफ्ट आहे, म्हटलं तुझ्या सोबतच ओपन करावं.”

“अरे हो, ते मी विसरलोच होतो. काय आहे त्यात? फोटो फ्रेम सारखं वाटलं मला. माझाच लहानपणीचा फोटो असेल एखादा. ब्लॅक अ‍ॅंड व्हा‌ईट! बाबांच्या गिफ्टबाबत आयडियाज खूप वेगळ्या आहेत.”

“अरेऽ, डायरी आहे वाटतं यात. आणि तीही लिहिलेली. कदाचित दैनंदिनी!” ती पॅकिंग काढत म्हणाली.

“दैनंदिनी ? ए नीट बघ. त्यांची दैनंदिनी ते मला का देतील?” मी आवरा आवर करतच तिला नीट बघायला सांगितलं. बाबांचं ना काही सांगता येत नाही. त्यांचं नेहमी असंच असतं, ’काहीतरी वेगळं’!

“तारीख १५ ऑगस्ट १९९३..., आज मधूने त्याच्या आयुष्यातलं पहिलं बक्षीस मिळवलं. त्याच्या शाळेत झालेल्या ५वी ते १०वी वर्गातल्या चित्रकलेच्या स्पर्धेत त्याला दुसरं बक्षीस मिळालंय. बक्षीस त्याला मिळालंय, पण माझा आनंद गगनात मावत नव्हता. त्या आनंदासोबत एक दु:खही होतं की मला त्याच्या कार्यक्रमाला जाता आलं नाही. बक्षिसाबद्दल मिनुने फोन करून सांगितल्यावर घरी येतानाच त्याच्यासाठी म्हणून कलर बॉक्स आणला.” श्वेता वाचत होती. कानावर शब्द पडत होते खरे, पण मी भूतकाळात गेलेलो. तो स्टेज, ते बक्षीस आणि तो मित्रांचा माझ्याभोवती पडलेला घोळका. तो दिवस आजही मला आठवतो. त्या दिवशी चित्रकलेत मला दुसर्‍या क्रमांकाचं बक्षीस मिळालं होतं खरं, पण ते बक्षीस माझ्या आयुष्यातलं माझं पहिलं बक्षीस होतं ते मला आज कळलं होतं. त्या दिवशी बाबा कार्यक्रमाला आले नव्हते हे तेव्हा माझ्या लक्षातही आलेलं नव्हतं, कदाचित बक्षिसाच्या नादातच होतो वाटतं. मी नकळतच स्तब्ध झालो. हातातलं सगळं सोडून श्वेताजवळ येऊन बसलो. ती वाचतच होती. मध्येच थांबून तिने काही पाने मागे पालटली.

“तारीख १३ जून १९८६..., आज मधूचा शाळेतला पहिला दिवस होता. त्याच्या पेक्षा जास्त हुरहुर मला लागली होती आणि तेवढाच आनंदही झालेला. हा रडून गोंधळ वगैरे घालेल म्हणून मिनुच्या ऐवजी मीच शाळेला सोडायला गेलेलो. खरंतर तो रडला असता तर माझीही तिच अवस्था झाली असती जी मिनुची झाली असती. आश्चर्य म्हणजे मधू रडला नाही. पण आजूबाजूची रडणारी मुलं पाहून थोडा घाबरलेला होता.”

हळूच मी श्वेताचा हात धरून तिला पुढं वाचण्यापासून थांबवलं.

“काय झालं रे ? असा का शांत झालास?”

“श्वेतू, पहिल्या पानापासून वाच. ही बाबांची दैनंदिनी नाहीय. हे सारं माझ्याबद्दल आहे.” असं म्हणतच मी ती डायरी हातात घेतली.

त्याचं पहिलं पान उघडलं. ’आठवणींतले क्षण !’ - डायरीच्या थोड्या पिवळसर झालेल्या त्या पानावर वरच्या कोपर्‍यात लिहिलं होतं.

हो, पान जरा पिवळसर झालंय, अगदी बाबांसारखं. जे कधीकाळी एकदम पांढरं शुभ्र होतं. त्यांच्या मनाच्या कोपर्‍यातही असेच काही आठवणींतले क्षण असतील जशी या पानाच्या कोपर्‍यात ही अक्षरे. बाबांचं अक्षर असं खूप सुंदरही नाहीय पण तसं वाईटही नाहीय. जणू त्यांचं व्यक्तिमत्त्वच, चार चौघांसारखं... लक्ष वेधून घेण्यासारखं नाहीय, पण कोणी दुर्लक्ष करण्यासारखंही नाहीय. दोन्ही अगदी सामान्य. पिवळ्या पानावरची ही अक्षरे एका कोपर्‍यात असली तरी त्यांचा ठसा पानांच्या मागील बाजूस अजूनही ठळकपणे जाणवत होता. बाबांच्या मनाच्या दुसर्‍या बाजूस असे ठळक ठसे अजूनही असतील का……..? कधी असे वाटले नाही. वाटले नाही, की जाणवले नाही….? जाणवले नाही की आपण लक्ष दिले नाही ?

“अरे पालट ना पान. किती वेळ झाला ते दोनच शब्द वाचतोयस!” हातावर फटका मारत श्वेता ओरडली.

मी पहिलं पान पालटलं तसं तिनं वाचायला सुरवात केली देखील.

“तारीख २८ ऑगस्ट १९८३, आज आम्हाला मुलगा झाला. असे वाटत होते की मिनु आणि मीच या जगातले सर्वात सुखी जोडपे आहोत. आमचा आनंद शब्दात नाही मांडू शकत. पण आमच्या मुलाची प्रत्येक पहिली गोष्ट आम्ही शब्दात मांडून ठेवणार आहोत. खरं तर ही मिनुची कल्पना. पण ती म्हणते तिला भावना शब्दात मांडायला जमत नाहीत, म्हणून ते मांडायचे काम माझ्याकडे. तसं मला भावना बोलून नाही दाखवता येत, म्हणून लिहून ठेवत असतो. हे दुसरे कारण ज्यामुळे हे लिहायचे काम माझ्याकडे आहे. पाहू, संकल्प तर केलाय.. कुठवर पूर्णं करू शकतो ते. नाहीतरी मिनु आहेच सोबत.”

“वॉऽव! मधू, म्हणजे हे सगळं तुझ्याबद्दल आहे. म्हणजे तुझे लहानपणीचे उद्योग. आय ऍम सो एक्सा‌ईटेड टू रिड धिस! ए, २८ ऑगस्ट तुझी जन्म तारीख ना?” श्वेता स्वत:च बडबडली आणि पुढचं पान पालटून वाचायला सुद्धा लागली.

“तारीख २ सप्टेंबर १९८३, आज मी पहिल्यांदा बाळाला घेतलं. केवढा लहान आहे तो. त्याने जर माझं बोट पकडलं तर त्याची अख्खी मूठ माझ्या बोटाच्या तीन भागा पैकी पहिल्या भागातच मावेल. इवले इवलेसे हात, इवले इवलेसे पाय. घेतल्या क्षणी मला असं वाटलं की याने उठावं आणि बाबा म्हणून मला गच्च मिठी मारावी. मी तसं मिनु ला सांगितलं तर, कित्ती ती घा‌ई म्हणून तिने मलाच फटकारलं”.

मला आठवतही नव्हतं, बाबांना मी शेवटची मिठी कधी मारलेली. त्या दिवशीच्या चित्रकलेच्या बक्षीस समारंभापासून ते आज प्रोजेक्टचा सीनिअर ग्राफिक्स डिजा‌ईनरचा प्रवास देखील मला कुठे नीटसा आठवतोय? बाबांची ही दुसरी बाजू कधी दिसलीच नाही मला. नेहमी शिस्त आणि कडक वाटणारे बाबा एवढे हळवे असू शकतील असं वाटलं ही नव्हतं. श्वेताच्या पान पालटण्याच्या आवाजाने माझी विचारांची साखळी तुटली.

“तारीख १८ फेब्रुवारी १९८४, आज मधू रांगायला लागला. तसं म्हणजे पूर्णं रांगत नाही, पण त्याने आज पहिल्यांदा रांगायचा सफल प्रयत्न केला. दोन दिवस झाले, तसा तो त्याच्या दोन नाजुकश्या हातांवर आणि गुडघ्यावर स्वत:चा भार उचलून धरत होता.”

“सोऽऽ क्युट ना मधू. अरे म्हणजे लग्नानंतर चार दिवसांनी तुझ्या रांगण्याला २८ वर्षे पूर्णं झाली.”

असं म्हणत ती हसायला लागली. मला लिंक न लागल्याने प्रश्नार्थक चेहर्‍याने तिच्याकडे पाहिले.

“अरे बुद्दू, १४ फेब्रुवारीला आपण लग्नाळलो. आणि १८ ला तू पहिल्यांदा रांगलेलास, म्हणून म्हटलं की लग्ना नंतर ४च दिवसात तुझी रांगायला लागल्याची २८ वर्षे पूर्णं झाली.” मी फक्त स्मित हास्य केले.

ती पुढे वाचत होती, असे वाटत होते की एक एक किस्से डोळ्यासमोर उभे आहेत. बाबांनी माझी प्रत्येक पहिली गोष्ट त्यांच्या आणि आ‌ईच्या नजरेतून लिहून ठेवली होती. काही ठिकाणी शेवटी ’इति मिनु.’ असे होते. कदाचित ते आ‌ईने अनुभवलेले, पाहिलेलेही त्यांनी तिच्याकडून ऐकून लिहिलेले असावे.

“तारीख ७ एप्रिल १९८४, पहिल्यांदाच मधूला काल रात्री १०१ एवढा ताप आलेला. बिचारा, काल रात्रभर झोपला नाही. मिनु तर त्याला मांडीवरच घेऊन बसून होती. थोड्या थोड्या वेळाने, पट्ट्या बदलणे, थंड पाण्याने अंग पुसणे चालू होते. आज सकाळी उठल्या उठल्या मी त्याला डॉक्टरकडे घेऊन गेलो. त्यांनी रक्त तपासणी करून घेतली. एवढ्या बाळाला त्या नर्सने ४ वेळा सु‌ई टोचली. पहिल्यांदा बोटातून रक्त काढले, हा खूप रडायला लागला तसं रक्त घेणं त्या नर्सला जमतच नव्हते. तपासणीला पुरेसे रक्त मिळत नाहीय म्हणून हाताच्या नसेमधून रक्त घ्यायचे ठरवले. पहिल्यांदा डाव्या हाताला सु‌ई लावली. दोन वेळा टोचूनही नस सापडेना म्हणून तिने डॉक्टरला बोलवले. त्याने उजव्या हाताला टोचून रक्त घेतले. असल्या शिकाऊ नर्स का ठेवतात कोण जाणे. एवढासा तो जीव, कित्ती आकांताने रडत होता. शेवटी शेवटी मला पाहवतही नव्हते. माझा चेहरा पाहून डॉक्टर म्हणाले ’तुम्ही बाहेर उभे राहा, काही काळजी करू नका आम्ही आहोत.’ आणि इच्छा नसूनही मला बाहेर उभे राहावे लागले. बरं झालं मिनुला नेले नव्हते, नाही तर त्याचे रक्ताने माखलेले हात पाहून ती चक्कर येऊन पडली असती. एवढ्याश्या जिवाचे आज खूप हाल झाले. उद्या रिपोर्ट मिळेपर्यंत समाधान नाही.”

खरंच, हे माझे कडक, शिस्तप्रिय बाबा आहेत का? खरंच, हा माणूस इतका हळवा आहे? की मला माझे बाबा कधीच कळले नाहीत? मला झालेला त्रास पाहून, मला रडताना पाहून डोळ्यांत पाणी आणणारे माझ्या आ‌ई बाबांचं हे रूप मी कधीच पाहिलं नाही आजवर. प्रत्येक क्षणाला, श्वासासकट अनुभवणारं हे जोडपं, नेहमी हसताना खेळताना पाहिलंय मी. प्रत्येक चुकीला शिक्षा देताना पाहिलंय, प्रत्येक चांगल्या कामाला शाबासकी देताना पाहिलंय, पण एवढे हळवे असतील असं कधीच नाही वाटलं.

क्षणभर मला सकाळची गोष्ट आठवली. आ‌ईने बाबांसाठी मूव्ह आणायला सांगितलेले. दोन-तीन दिवस झाले घरीच होतो तरी आणणे झाले नाही. आज ऑफिसवरून येतानाही मी आणू शकलो असतो, तेव्हाही विसरलो. साधी सरळ गोष्ट आहे, जर मी आजारी असतो तर ते असे वागले असते का?

नंतर किती तरी वेळ श्वेता वाचत होती. जणू माझ्या डोळ्यांसमोरून चित्रं सरकत होती. माझं पहिल्यांदा उठून बसणं, पहिलं पा‌ऊल, पहिलं धडपडणं, आ‌ईचा खाल्लेला पहिला मार, बाबांनी दिलेला पहिला फटका, पहिली पाटी, पहिलं दफ्तर, पहिली शाळा, पहिली दसरा-दिवाळी काय नव्हतं त्या डायरीत. मी, माझं बालपण, माझं तारुण्य. पूर्णं डायरीभर मीच भरून उरलो होतो. आ‌ई बाबांनी जणू मला माझं बालपण परत दिलं या डायरीतून. मन कसं भरून आलेलं. तडक उठलो अन हॉल मध्ये आलो. तिथे आ‌ई बाबांच्या गप्पा चाललेल्या, मी असं पाणावलेल्या डोळ्यांनी अचानक पुढ्यात येऊन उभा राहिल्याने त्यांना काही कळेचना. बाबांचे “अरे बेटा ,काय झाले?” वाक्य पूर्णं व्हायच्या आतच मी त्यांना एक गच्च मिठी मारली. बाबा पुरते गोंधळलेच अशाने.

“धन्यवाद बाबा! तुम्ही दिलेल्या ’आठवणींतल्या क्षणां’बद्दल. माझं बालपण मला दिल्याबद्दल.”

आ‌ईला मग कुठे खुलासा झाला की मी का इतका भावुक झालोय. बाबांनीही मग मला कडकडून मिठी मारली. त्या स्पर्शातून खूप काही बोललो आम्ही, एकमेकांशी. वेडाच आहेस म्हणत, आ‌ईने हलकेच पाठीवर धपाटा मारला. बाबांनी लगेच कमेंट पास केली, खाल्लास लग्नानंतरचा पहिला धपाटा! श्वेत्या लिहून ठेव हं. आणि तिकडे श्वेता आमचा फॅमिली ड्रामा पाहून काय करावं सुचेनासे झाल्याने भारावून नुसती पाहतच उभी राहिलेली.

लेखक: मल्लीनाथ करकंटी

ये दिल है नखरेवाला..!

2011-10-19T10:30:00.003+05:30

चिविंच्या एका विधानात क्षुल्लक बदल करून मी म्हणेन, 'ऑफिसातील रुक्ष जीवनातील शुष्कपणा घालवून त्यात नवचैतन्य उत्पन्न करण्यासाठी ऑफिसात एखादी तरुण सुंदर 'रिसेप्शनिस्ट' असावी, अशी योजना ज्याच्या मेंदूतून साकार झाली त्या महाचतूर इसमास माझे त्रिवार दंडवत..!

१५ दिवसापूर्वीच आमच्या ऑफिसातल्या 'लीला' नामक रिसेप्शनिस्टच्या प्रणय'लीला' संपुष्टात आल्या आणि आमच्या ऑफिसात अवकळा पसरली.

त्याचे झाले असे...

आमच्या ऑफिसातील तथाकथित रिसेप्शनिस्ट मिस लीला ही मिसेस लीला होण्याआधी तिची ऑफिसात हाता-पायांच्या बोटांवर मोजता येणार नाहीत, इतकी लफडी अस्तित्वात होती. ती नेहमीच कुणाबरोबर तरी 'डेट'वर असे. माझा परममित्र गोपाळही एकदा तिला घेऊन एका महागड्या हॉटेलात गेला होता. तेथील चार अंकी रकमेचं बील चुकवल्याचा मोबदला म्हणून लीलाने गोपाळच्या उजव्या गालावर किस दिला. गोपाळला स्वर्गीय आनंद होणे साहजिकच होते. मग काय विचारता? गोपाळच्या अंतरीचा इम्रान हाश्मी जागा झाला आणि त्याने लीलाकडे आपल्या ओठांवर किस करण्याची मागणी केली. दूसर्‍याच क्षणाला गोपाळच्या ज्या गालावर लीलाने कीस केलं होतं, त्याच गालावर आता तिच्या सँडलनेदेखील बर्‍यापैकी किस केलं. ही हकीगत मला खुद्द गोपाळने सांगितली. आणि तो अपमान सहन न झाल्याने गोपाळने 'चालू' ही पदवी लीलास बहाल केली.

लीलासोबत संसार थाटण्याची स्वप्ने पाहणार्‍यांच्या शर्यतीत आमच्या बॉसने बाजी मारली. आपल्या पहिल्या पत्नीस घटस्फोट देऊन बॉसने आपल्या नावाचं मंगळसूत्र लीलाच्या गळ्यात मारलं आणि लीलासाठी ऑफिसचे दरवाजे बंद केले.

पुढे जेव्हा ही लीला बॉसच्याच सोसायटीतील एका छचोर तरुणाचा हात धरून 'रफुचक्कर' झाली, तेव्हा तिची ही 'अगाध' लीला पाहून आमचा बॉस अनुक्रमे काला, निला, पिला पडल्याचे मी या डोळ्यांनी पाहिलंय. पण ते पुढं घडलेलं रामायण आहे.

गेले १५ दिवस आमच्या ऑफिसात, वर्तमान पत्रात जाहिराती, इंटरव्ह्युज इ. इ. ची धामधूम होती आणि सरतेशेवटी आज एक सुंदर तरुण रिसेप्शनिस्ट आमच्या ऑफिसात दाखल झाली. तोच तिच्याभोवती लीला हाती लागली नाही, म्हणून हात चोळीत बसलेल्या 'काम'गारांचा गराडा पडला. मला तिचं नखही दृष्टीस पडलं नाही.

"रझिया गुंडोमें फस गयी." गोपाळ परेश रावलच्या शैलीत म्हणाला.

"तिचं नाव रझिया आहे?" माझा भोळा प्रश्न.

गोपाळने एक रागीट कटाक्ष माझ्याकडे टाकला. मी समजलो, त्या नवीन रिसेप्शनिस्टला पडलेला गराडा पाहून गोपाळने हे 'फिल्मी' उद्गार काढले होते. कधी कधी गोपाळला मी प्रेमाने 'फिल्मी मलेरिया' म्हणत असे.

त्याच्या या फिल्लमबाजपणाचा एक किस्सा सांगतो.

एकदा तो लीलाला म्हणाला, "लीला, तुझे वडील नक्की टेररिस्ट असावेत."

"असं का बोलतोएस?" लीला उडालीच.

"मग त्यांनी तुझ्यासारखा सौंदर्याचा अणुबॉम्ब कसा काय बनवला?" गोपाळच्या या फिल्मी डॉयलॉगच्या बॉम्बने लीला घायाळ झाली होती आणि म्हणून ती त्याच्याबरोबर 'डेट'वर जाण्यास तयार झाली होती.

काही तासांत नवीन रिसेप्शनिस्टचं नाव 'सुझी' असल्याचं मला गोपाळकडून कळलं. पण त्याची काय विशेष गरज नव्हतीच, कारण लगेचच ओळख परेड सुरू झाली. माझ्या समोरच्या डेस्कवर बसणार्‍या आणि लीलाबरोबर रासलीला खेळून मोकळा झालेल्या अभयने नेहमीप्रमाणे आपली ओळख "हाय, आय अ‍ॅम अभय. कॉल मी अ‍ॅबी." अशी करून दिली. मीही माझी ओळख अशी हटके करून द्यावी का? असा विचार मनात आला होता पण सुझीला पाहताच तो विचार झुरळासारखा कुठेतरी गुडुप झाला.

अहाहा..! काय ते लावण्य..! कंटाळवाण्या स्थितीत एकाच साच्यातल्या मिनिटाला आमच्यासारख्या शेकडो मुर्त्या घडवणार्‍या ब्रम्हदेवाने हिला मोठ्या सवडीने घडवले असावे, यावर कुणीही विश्वास ठेवील.

सुझी, कभी मेरी ऑंखोंसे मेरे दिल मे बस गयी..! काही कळले नाही. आता मी काहीतरी निमित्त काढून सुझीशी बोलू लागलो.

त्यादिवशी कॉफी मशीनमधून कॉफी घेतल्यावर सुझी गर्रकन वळली. तिच्या मागे मी उभा होतो, परिणामी तिच्या कपातील सगळी कॉफी माझ्या व्हाईट्ट शर्टावर सांडून त्यावर आफ्रीका आणि अमेरिका यांचे नकाशे उमटले.

"ओह..! आय अ‍ॅम एक्स्ट्रीमली सॉरी..!" आपली कोवळी जीभ आपल्या शुभ्र दातांखाली दाबत सुझी म्हणाली.

"व्हाय शुड से सॉरी?" क्षणभर तिच्या पापण्यांची उघडझाप झाली. "दाग अच्छे है..!" माझं मन 'सर्फ'ने धुतलेल्या कपड्यांपेक्षा कितीतरी स्वच्छ आहे, याची प्रचिती दिली.

मुळात हा डॉयलॉग तिने माझ्या गालावर चुंबन दिल्यानंतर माझ्या गालास लागलेली लिपस्टिक पाहून मी म्हणणार होतो. पण मला धीर धरवला नाही.

मी तो शर्ट धुतला नाही. तसाच घडी करून बॅगेत ठेवून दिला.... तिची आठवण म्हणून. तो प्रसंग सतत माझ्या डोळ्यांपुढे येत होता. तिचं जीभ चावून सॉरी बोलणं..! उफ्फ..! मार डाला..! मग झोप कसली येतेय?

शेजारच्या शास्त्रीकाकांनी रात्री नेहमीप्रमाणे रेडिओवर बिनाका गीतमाला लावली होती. त्यावर मोहम्मद रफी आपल्या लाडिक आवाजात

'खोया खोया चांद खुला आसमान

आँखोमें सारी रात जाएगी

तुमको भी कैसे नींद आएगी'

गात होते. एरवी मला असली जुनी गाणी प्रचंड बोअर वाटायची. पण का कुणास ठाऊक? आज मला ते गाणं 'आपलं' वाटू लागलं. म्हणजे जणू माझ्याच मनातील अस्वस्थता कुणीतरी गाण्याच्या माध्यमातून व्यक्त करतंय.

ये दिल है नखरेवाला.... ओ ओ ओ

नया है नखरा पाला ... आ आ आ

नवीन कपड्यांची खरेदी, नवी हेअरस्टाइल, निरनिराळे परफ्यूम आणखी काय काय? मला नवा 'लुक' की काय म्हणतात? तो मिळाला. पण सुझीला माझ्याकडे पाहायला एकदाही फुरसत मिळाली नाही.

गेले दोन दिवस ती संध्याकाळी ऑफीस सुटल्यावर बॉससोबत त्याच्या गाडीतून घरी जाई. अर्थात बॉसची ही पुढची पावले मी तेव्हाच ओळखली आणि तिसर्‍याच दिवशी आधीच अंगाने भूगोल असलेल्या बॉसचा सुझीला अपरिचित असलेला इतिहास सांगून तिला बॉसपासून परावृत्त केले, तेव्हा कुठे माझा जीव भांड्यात की काय म्हणतात? तिथे पडला.

काही दिवसांत सुझीचा वाढदिवस होता. त्या दिवशी ऑफिसालगतच्या मिनी कॅन्टिनमध्ये बर्थ डे सेलिब्रेशनसाठी आम्ही सगळे जमलो. मी मोठ्या चतुराईने सुझीच्या बाजूला जाऊन उभा राहिलो. केक कापल्यावर त्यातील एक तुकडा घेऊन सुझीने तो माझ्यापुढे धरला. मी तोंड उघडणार तोच अभय उर्फ अ‍ॅबी नावाच्या कावळ्याने घुसखोरी करून केकचा तो तुकडा आपल्या तोंडात घेतला आणि माझी झालेली फजिती पाहून सुझीसह उपस्थितांत एकच हशा पिकला.

माझ्या मनाला ते आत कुठंतरी लागलं. मी दुखावलो, हे सुझीने जाणले असावे. तिने मला आपल्या घरी चहासाठी बोलावले. मीदेखील सकाळचा तो कटू प्रसंग विसरून संध्याकाळी तिच्यासह तिच्या घरी गेलो.

मला सोफ्यावर बसायला सांगून सुझी किचनकडे वळली. चहा होईतोवर मी सोफ्यासमोरील टिपॉयवरील एक मासिक घेऊन चाळू लागलो. पण माझं लक्ष मासिकात नव्हतं. मनात असंख्य विचारांचा नुसता गोंधळ चालू होता. बरेच दिवसांपासून सुझीवर असलेलं आपलं प्रेम तिच्याकडे व्यक्त करावं आणि घरी आम्हां दोघांशिवाय तिसरं कुणी नव्हतं. अशी संधी मिळणे, म्हणजे केवळ दुग्धशर्करा योगच म्हणावा..!

मनात हे लाडू फुटत असतानाच योगाप्रमाणे दुग्धशर्करायुक्त चहा घेऊन ती बाहेर आली. माझ्या हाती कप देताना तिच्या नाजूक बोटांचा स्पर्श माझ्या बोटांना झाला. क्षणभर सर्वांग शहारलं. तिनेही लाजून आपली मान वळवली. हाय..! तिची ती नजाकत पाहून माझं दिल घायाळ झालं. मी माझ्या हातातील कप टिपॉयवर ठेवून तिचे हात माझ्या हाती घेतले.

पण एक क्षणच..!

तोच दारात एक आडदांड गृहस्थ येऊन थबकला. आमचे हात एकमेकांच्या हातात पाहून का कुणास ठाऊक? मला मारण्यासाठी त्याचे हात शिवशिवले. त्याच्या लालबुंद डोळ्यांत मला माझा 'काळ' दिसत होता. मी काही बोलायच्या आत त्याच्या एका ठोश्यासरशी माझ्या मुखातील दोन दातांनी इतर दातांची संगत सोडली. पुढेही बराच वेळ त्याने बुक्का, ठोसे, गुद्दे अशा तीन प्रकारे (मार खाण्यार्‍याला मात्र हे तीनही प्रकार एकसारखेच भासतात, ही गोष्ट निराळी..!) माझ्या अंगाची अशी मशागत (की 'दशागत?') केली, की चेहरा रक्ताने पूर्णं बरबटल्यामुळे मी पारावरच्या शेंदूर फासलेल्या 'म्हशागत' दिसत असेन. सुझीचा वाढदिवस आणि माझी पुण्यतिथी एकाच दिवशी येईल की काय? याची मला भीती वाटू लागली. माझ्या शरीरातील २०६ हाडांचं रीतसर ४१२ तुकड्यांत रूपांतर केल्यानंतर आता माझ्या अंगात मोडण्यासारखं काही उरलं नाही, हे त्याच्या लक्षात आलं असावं. त्याने माझा नाद सोडला.

पुढे सबंध अंगाला बँडेज गुंडाळलेला 'मी' महिनाभर हॉस्पिटलात बेडवर पडून होतो. एकदा गोपाळ भेटायला आला होता.

"ये तेरे को क्या 'सुझी'?" गोपाळने माझ्या सुजलेल्या अंगाकडे पाहत कोटी केली.

तेव्हाच हॉस्पिटलातील खिडकीतून उडी टाकून आत्महत्या करावी, असा विचार माझ्या मनात आला. पण याला माझं सुदैव म्हणा वा दुर्दैव.. माझी कॉट तळमजल्यावर होती. पण ते पुढं घडलेलं रामायण आहे.

माझं अंग कणकीसारखं अक्षरश: तिंबून काढणारा तो मर्द'गडी' वास्तवात सुझीचा 'गडे' होता, हे मला नंतर समजलं.

इसे पता चला है .... ओ ओ ओ

के प्यार क्या 'बला' है ... आ आ आ

लेखक: अमित दत्तात्रय गुहागरकर

ग्रहण!

2011-10-19T10:30:00.002+05:30

मनाच्या कपारीत आकाश होते
उरी कोंडलेले मम श्वास होते

कुणी जाणले ना मम वेदनांना
कशाला निघाले नि:श्वास होते?

जयांनी बहरले आयुष्य माझे
ते निव्वळ सुखाचे आभास होते

ग्रहण लागले जे जीवनास माझ्या
तेही सखे गं खग्रास होते!

कवयित्री: नेहा तांबोळी.

चला कॅरावके शिकूया...!

2011-10-19T00:13:00.002+05:30

आज ज्या विषयाला मी हात घालतोय, त्याला काय म्हणावे, माझे मलाच कळत नाही. संगीत विषयाचा फारसा अभ्यास नाही, गायनायोग्य आवाज नाही आणि तरीही संगीताच्या एका पैलूचे मुखदर्शन इतरांना करून देण्याचा एक प्रयत्न करतोय. प्रारंभीच एक मुद्दा स्पष्ट करू इच्छितो की, ज्यांना माझ्याएवढी किंवा माझ्यापेक्षा संगीताची अधिक जाण आहे त्यांनी या लेखाच्या अजिबात वाटेला जाऊ नये. मात्र ज्यांनी कॅरावके हा शब्ददेखील अजून ऐकलेला नाही त्यांनी मात्र अवश्य हा लेख वाचावा आणि उदाहरणादाखल जे गीत दिले आहे तेही जरूर ऐकावे.

गेली दोन वर्ष आंतरजालावर वावरतांना ठळकपणे माझ्या एक बाब लक्षात आली की, अनेकांकडे सुंदर आणि सुमधुर आवाज आहे. त्यांनी जर कॅरावके तंत्र अवगत केले तर त्यांना संगीताचा अमर्याद आनंद लुटता येऊ शकेल. स्वत:च्या आवाजात अत्युत्तम संगीतसाजासह गाणी रेकॉर्डींग करता येऊ शकेल. स्वत:च स्वत:ची गाणी ऐकून किंवा इतरांना ऐकवून स्वर्णिम आनंदाचे क्षण मिळवता येऊ शकेल.

पूर्वीच्या काळी प्रथम गीत लिहिले जायचे. गीतकाराने लिहिलेल्या गीताला त्यानुरूप संगीतकार चाल लावायचेत. लावलेल्या चालीशी सुसंगत वाद्याची निवड करून संगीत दिले जायचे. पण काळानुरूप त्यात बरेच बदल होत गेले आणि बरीच उलटापालट झाली. सर्वप्रथम संगीतकाराच्या डोक्यात घोळत असलेली चाल संगीतबद्ध करून त्या संगीतात आणि चालीत फिट बसेल असे गीत गीतकाराने लिहायचे, अशी एक नवी पद्धत विकसित झाली. कॅरावके प्रकारही काहीसा याच प्रकारात मोडणारा आहे.

लोकप्रिय गाण्यांच्या चालींना संगीतबद्ध करून ते प्रथम रेकॉर्डींग केले जाते. त्यानंतर गायकाने संगीतातील रिकाम्या जागा हेरून, त्याला साजेशा स्वरूपात आपला आवाज मिसळून त्यानुरूप गायचे, यालाच कॅरावके तंत्रज्ञान म्हणतात. आजकाल बाजारात बर्‍याचशा गाण्यांच्या कॅरावके सिडी उपलब्ध आहेत. तेंव्हा आपणही हा प्रयोग अवश्य करून बघा.

उदाहरणादाखल मी १९८० च्या सुमारास लिहिलेले " मना रे" हे भक्तिगीत "कांच्या रे कांच्या रे" या कॅरावके संगीतात गाण्याचा प्रयत्न केलाय.

मना रे मना रे....!

मना रे मना रे, नको आडराना

जाऊ सोडोनी सतमार्गा ॥धृ०॥

घर तुझे नाशिवंत असे हे रे

आशा मनिषा काम क्रोध सोयरे हे

देह हा जाईल, आत्मा हा राहिल

असे तुझा कोठे वास रे ॥१॥

तुझे हाती जीवनाची नाव ह्या रे

तोलुनिया संयमाने हाकार रे

भरतीही येईल, ओहोटीही जाईल

आला भोग संयमाने भोग रे ॥२॥

वासनेच्या आहारी तू जाऊ नको

पाप भरले जहर तू पिऊ नको

संग असा घेई जो, मोक्षपदा नेई जो

"अरविंदा" चढवी तू साज रे ॥३॥

- गंगाधर मुटे "अरविंद"

------------------------------------------

लेखक: गंगाधर मुटे

खोपा

2011-10-18T11:32:00.003+05:30

अरे खोप्यामंदी खोपा
सुगरणीचा चांगला

तिचा खोप्यामंदी जीव

जीव झाडाले टांगला

खोपा, म्हणजे सुगरणीचे घरटे दिसले की बहिणाबाई चौधरींच्या वरील पंक्ती आठवल्या शिवाय राहत नाहीत. खरंच मानवी जीवनालाही किती सार्थक ओळी आहेत ह्या. आईच्या जीवाची आपल्या लेकरासाठी होणारी घालमेल, माया, ममता, काळजी ह्या पंक्ती जीवाला घोर लावून जातात. ज्या सुगरण पक्षावरून ही कविता बहिणाबाईंना सुचली त्या दिसायला जसे मोहक असतात तशीच त्यांची कलाकुसरही सुबक असते. त्या घरटी विणतात, त्यावरून मला नेहमी प्रश्न पडतो की हत्ती, घोडे, बैलांसारख्या मोठ्या शरीराच्या प्राण्यांना आपले स्वतःचे घर बनवता येत नाही, पण हे चिमुकले पक्षी आपल्या चोचीत गवत-पात्या गोळा करून किती सुंदर विणीचा खोपा तयार करतात.

झाडाच्या फांदीला धरून ह्यांच्या पायाभरणीला (विणण्याला) सुरुवात होते.

किती बारीक लक्ष आहे पहा, खोपा व्यवस्थित झाला की नाही ते पडताळून पाहत आहे.

ही सुगरण बिचारी विणून विणून थकलेली दिसते. एकदाच जोर मारला असेल तिने खोपा लवकर तयार होण्यासाठी.

खोप्यांच्या इंटेरियर व डिझाइन्स मध्ये थोडा फार फरक जाणवतो

ह्या सुगरणी एखाद्या झाडावर जणू आपले गावच वसवतात. एखादे लांबचे, म्हणजे रहदारी जिथे कमी असेल किंवा आपले(माणसाचे) गाव दिसणार नाही अशा ठिकाणी असलेले झाड बहुतेक निवडतात, असा माझा अंदाज आहे. एकाच झाडावर ह्यांची १५-२० जणांची वस्ती विसावते.

ह्या सुगरणी, तसेच बरेच घरटी करणारे पक्षी आपल्या पिलांना जन्म देतात आणि बाळे स्वावलंबी झाली की नंतर घरटी सोडून देतात. खास आपल्या बाळांच्या जन्मासाठी, त्यांच्या संरक्षणासाठी ह्या सुगरणी किती मेहनतीने ही घरटी बनवतात. ईश्वरचरणी माझी एकच प्रार्थना आहे की आजच्या ह्या सिमेंटच्या जंगलात ह्यांच्या वस्तीला कुणाची नजर न लागो. उलट अधिकाधिक हिरवी ठिकाणे त्यांना त्यांच्या वस्त्यांसाठी उपलब्ध होवोत.

छायाचित्रकार आणि लेखिका: प्राजक्ता पराग म्हात्रे

आदित्य : युद्ध अंधाराविरुद्ध!

2011-10-17T18:02:00.001+05:30

आदित्य ही कादंबरी मी सर्वप्रथम ऑक्टोबर २००० मध्ये वाचली. अरुण हेबळेकर यांच्या अनेक कथा कादंबर्याl मी त्यापूर्वी वाचल्या होत्या आणि त्यानंतरही वाचल्या आहेत. त्यापैकी जवळपास सर्वच रंजक आहेत पण आदित्यचा प्रभाव एवढा जबरदस्त आहे की त्यानंतर गेल्या अकरा वर्षांमध्ये मी ही कादंबरी एकूण बारा वेळा वाचून काढली आहे. या कादंबरीत असे काय आहे? म्हटले तर विशेष काही नाही. म्हणजे खटकेबाज संवाद, रोमांचक मारामारीची वर्णने, बोजड तत्त्वज्ञान, रोमॅंटिक / शृंगारिक वर्णन करणारी वाक्ये ही सहसा यशस्वी कादंबर्यां मध्ये आढळणारी वैशिष्ट्ये; पण आदित्यमध्ये यातले काहीच नाही. तरीही या कादंबरीत अशी काही अद्भुत ताकद आहे की तुम्ही ती एकदा संपूर्ण वाचलीत की तुम्हाला अजून एकदा तरी संपूर्णतः: वाचल्याशिवाय पुन्हा खाली ठेवावीशी वाटत नाही. या कादंबरीत एकही पात्र दुसर्याी पात्राला साधी थप्पड लगावत आहे इतपत देखील हिंसेचा उल्लेख नाही तरीही ती वाचताना तुम्हाला एक युद्धवर्णन वाचल्याची जाणीव होते. हे युद्ध आहे अंधाराविरूद्ध. संकटपूर्व परिस्थिती, जी अगदीच थोडावेळ आहे; त्यानंतर येऊ घातलेल्या संकटाची चाहूल, मग संकटाची व्याप्ती समजताच मनाला होणारी हतबलतेची जाणीव, या निराशेतूनच मग अगदीच शेवटचा मार्ग म्हणून एका अनपेक्षित व्यक्तीची युद्धात घेतलेली तातडीची मदत, युद्धात आपण जिंकू की नाही याबद्दलची साशंकता, जिंकलोच तरी युद्ध किती काळ चालणार आणि किती हानी होणार याविषयी मनाशी बांधलेले आडाखे, त्याचप्रमाणे युद्ध सुरू होण्याआधीच आपण ते हरलोय हे मनाशी धरून युद्धोत्तर परिस्थितीला तोंड देण्याकरिता केलेली मानसिक तयारी, त्यानंतर प्रत्यक्षात युद्धाचे वर्णन आणि नंतर धक्कादायक शेवट ही या कादंबरीची बलस्थाने आहेत.

२४ डिसेंबर १९९४ ला रात्री पावणेबाराच्या आसपास कादंबरीतील कथानक सुरू होते आणि जवळपास दोन दिवस आणि काही तास झालेले असतात तेव्हा ते संपते. पन्नासेक तासांच्या या प्रवासात वाचकाला अनेक पात्रं भेटतात. कादंबरीचे शीर्षक ’आदित्य’ हे ज्यावरून आले आहे सर्वप्रथम त्याची ओळख करून घेऊयात.

’आदित्य’ भारताचा आणि जगाचा पहिलावहिला वीजनिर्मितीसाठी बांधला गेलेला फ्यूजन रिऍक्टर. सहा हजार हेक्टर जमिनीत कारवार अंकोला रस्त्याजवळच्या परिसरात याची स्थापना झालेली आहे. एक मोठा सूर्याकृती, बारा आर्यांकनी वेढलेला, अर्धा-एक किलोमीटरभर व्यासाचा ’आदित्य’ नजरेत भरतो. आसावर ’आदित्य’चा गाभा. गाभ्यापासून बारा आरे निघतात आणि ते पाचशे मेगावॉट जनरेटर्सच्या पोटात संपतात. ’आदित्य’चा अर्धाअधिक गाभा जमिनीत पुरलेला आहे. त्याच्यावर पंचवीस फूट जाड काँक्रीटचा थर देऊन त्यावर पुन्हा पोलाद आणि शिश्याच्या पत्र्याचे आवरण घातलेले आहे. ’आदित्य’ मध्ये हायड्रोजन आणि ऑर्फन वायूच्या साहाय्याने उच्च तापमानाला फ्यूजन प्रक्रियेद्वारे वीजनिर्मीती केली जाते. ’आदित्य’च्या परिसरातच जवळपास दीड हजार कर्मचार्यांणच्या निवासाची सोय केलेली आहे. या कर्मचार्यांाना अथवा त्यांच्या कुटुंबीयांना कारवार आणि अंकोल्याला जाण्यासाठी दिवसातून सहा वेळा बसेस सोडल्या जातात.

’आदित्य’ हे एक राष्ट्रीय एकात्मतेचे प्रतीक आहे. तेथील कर्मचार्यां=मध्ये जवळजवळ संपूर्ण भारताचे प्रतिनिधित्व झालेले आहे. मिझोराम, त्रिपुरा, अरुणाचल प्रदेश, आसामपासून राजस्थानपर्यंत. काश्मीरपासून कन्याकुमारीपर्यंत. प्रत्येक राज्यातील, जवळजवळ प्रत्येक भागातील एक तरी कर्मचारी तिथे आहेच. आदित्यचा कर्मचारी वर्ग, काही अपवाद सोडल्यास पूर्ण कार्यक्षम आहे. युनियन आहेत, भांडणे आहेत परंतू संप झालेला नाहीय. याचे कारणही लगेच समजते. तिथे कर्मचारी वर्ग फारसा टिकत नाही. सात वर्षापूर्वी जेव्हा आदित्यची स्थापना झालेली असते तेव्हाच्या कर्मचार्यांमपैकी केवळ तीस टक्के लोक सध्या कार्यरत असतात. लोक येतात, प्रशिक्षण घेतात आणि दुसरीकडे बदली मागून घेतात. त्यामुळे तीन युनियन असूनही कुठल्याही युनियनने जम बसविलेला नाहीये. एकूण कर्मचार्यां्पैकी केवळ अठ्ठेचाळीस टक्के कायम कर्मचारी आहेत. लोक निघून जातात, कारण : भीती. ’आदित्य’च्या एकंदर रचनेमुळे तिथे येणारा प्रत्येक माणूस बिचकतच येतो आणि जातो तो सुटकेचा नि:श्वास टाकून. ही भीती निर्माण व्हायला राजकारणी आणि वर्तमानपत्रवाले सारखेच जबाबदार आहेत. गल्लीपासून दिल्लीपर्यंत प्रत्येकजण दरवेळी आदित्यच्या सुरक्षेचा मुद्दा उपस्थित करीत असतो. अर्थात आदित्यमध्ये आजपर्यंत एकही अपघात घडलेला नसतो. त्याविषयी कर्नाटकचे मुख्यमंत्रीही कौतुकाने म्हणतात, “देशातील इतर अण्विक प्रकल्पांच्या कार्यक्षमतेकडे पाहता मला सांगायला अभिमान वाटतो की ’आदित्य’ने गेल्या सहासात वर्षांत एका दिवसाची देखील विश्रांती घेतलेली नाही की तो बंद पडलेला नाही.”

आता आदित्यमध्ये काम करणार्याा प्रमुख कर्मचार्यांेची आणि या कादंबरीतील इतर पात्रांची ओळख करून घेऊ. सर्वप्रथम ’आदित्य’चे विद्यमान संचालक डॉ. अनिरुद्धकुमार भारद्वाज. फीजिकल रिसर्च लॅबोरेटरी (पी. आर. एल.) अहमदाबाद इथून सायंटिस्ट ’एफ’ म्हणून तीन वर्षे काम केल्यावर त्यांची नियुक्ती ’आदित्य’ च्या संचालकपदावर दोन वर्षांपूर्वी झालेली असते. ’आदित्य’ मध्ये काम करणार्याआ मोजक्याच संशोधकांपैकी ते एक. भारद्वाज, सुंदर राघव राव, कुलदीप तन्ना, मेहेर दस्तूरजी, सर्वेश्वर आणि डेमियन सोडल्यास इतर सर्व कर्मचारीवर्ग तंत्रज्ञ आहे. खरे तर दोन वर्षांपूर्वी संचालकपदाचा मान डॉ. सुंदर राघव राव यांना मिळायला हवा असतो; परंतु त्यावेळी केंद्रीय मंत्रालयातील ऊर्जा-विभागाचे सचिव प्रसन्नकुमार भारद्वाज आपले वजन खर्ची घालून आपले बंधू अनिरुद्धकुमार भारद्वाज यांची संचालक पदी नियुक्ती करून घेतात. अर्थात डॉक्टर अनिरुद्धकुमार भारद्वाज हे एक अभ्यासू आणि मनमिळाऊ व्यक्तिमत्त्वाचे गृहस्थ असल्याने त्यांनी केवळ वर्षभरातच आपल्या कर्मचारीवर्गावर छाप बसविलेली असते. जरी सुरूवातीला भुवया उंचावल्या गेल्या असल्या तरी त्यांना त्यांच्या कर्मचार्यांरकडून विशेष विरोध होत नाही. खुद्द सुंदर राघव रावही फारसे मनावर घेत नाही. त्यामुळे भारद्वाज आपल्या पदावर खूश असतात. समाधानी असतात.

कादंबरीतील पुढचं महत्त्वाचं पात्र म्हणजे डॉक्टर स्टॅनिस्लास व्हेलरी डेमियन. संचालकानंतरचं दुसरं महत्त्वाचं पद भूषविणारे हे शास्त्रज्ञ आदित्य मध्ये अगदी सुरुवातीच्या काळापासून कार्यरत आहेत. पण तरीही... डेमियन तसा चांगला माणूस. सरळ, निर्भीड परंतु थोडासा भावुक. सबंध केंद्रात त्याला मोजकेच मित्र आहेत. तसे पाहता तो जिभेचा तिखटदेखील नाहीय. सबंध केंद्रात त्याने कुणाला दुखावलेले नाहीये. कधी कुणाला पाडून बोललेला नाही. आपल्या सहकार्यांरचा त्याने चुकूनदेखील अपमान केलेला नाही. तरीही त्याला मित्र असे फारसे नाहीत. वेणू सोडला तर कोणीही नाही. सायंटिस्ट बी वर्गातील एकही माणूस डेमियनकडे येत नाही. त्याहीपेक्षा वरील श्रेणीतील तर सोडाच. वेणू हा एकटाच असा आहे की जो सायंटिस्ट ई-टू असूनही डेमियनला भेटायला जात असे. त्याच्याशी बोले. इतर डेमियनला वाळीत घातल्यासारखे वागतात. गेली सात वर्षे असेच चालू असते. इतके असूनही डेमियन पर्वा न करता काम करतोय. लोकांना भेटायचा प्रयत्न करतोय. तसे लोक बोलतात त्याच्याशी - तो बोलला तरच! त्याला गरज पडली तरच. अगदी कामापुरते. एरव्ही नाही. डेमियनशी नीट बोलणारे लोक म्हणजे - त्याच्या विभागात नव्याने आलेले जॉन, कॉनी आणि डेव्हिड हे तिघे खालच्या श्रेणीतील कर्मचारी, वेणू आणि . . . खुद्द संचालक. त्यांत वेणू एकटाच डेमियनशी मित्रत्वाने वागत असतो. पण त्याचेही हल्ली काहीतरी बिनसलेले आहे. काय ते त्याने सांगितलेले नाही, परंतु डेमियनला अंधुकशी जाणीव आहे. आता वेणूही त्याच्यापासून दुरावू लागलाय.

संचालक डेमियनशी बोलतात त्याचे कारण वेगळेच आहे. कदाचित तेच कारण वेणूने न बोलण्याचे आहे. जॉन, कॉनी आणि डेव्हिड हे चमचेगिरी करण्यापुरते जवळीक साधताहेत हे डेमियनलाही जाणवते परंतु त्याचा नाईलाज असल्याने तो ते चालवून घेतो.

डेमियनला त्याच्याशी अबोला धरलेल्या सहकार्यांुचा विलक्षण राग येत असतो. त्याला वाटते, ते त्याचा दोष नसताना त्याच्याशी वितुष्ट धरताहेत. पण याबाबतीतही पुन्हा त्याचा नाईलाज असतो. तो कुणाशीही उघडपणे चर्चादेखील करू शकत नाही. कसा करणार? कोणीही त्या विषयावर बोलायचेदेखील टाळताहेत. सात वर्षांपूर्वी त्याने एक ’गुन्हा’ केलेला असतो. इतरांच्या दृष्टीतून! आणि त्या ’गुन्ह्या’ची शिक्षा ते त्याला भोगायला लावीत असतात. त्याच्याशी अबोला धरून. वेणू, इतर सहकारी - एवढेच कशाला? ’आदित्य’ मधील इतर ख्रिश्चन कर्मचारी देखील डेमियनकडे नीट बोलत नसतात. काही सात वर्षांआधीचे कर्मचारी असतात. काही नवीन. जुन्यांचे ठीक, परंतु नव्यांचे काय? कदाचित त्यांना जुने कर्मचारी शिकवून देत असतील. एकूण काय? तर डेमियनला कोणी आपला समजत नाही.

आणि हे सारे डेमियन सात वर्षांपासून सहन करीत आलेला असतो. अनेकदा त्याला वाटतेही की सूड घ्यावा ह्या सर्वांचा! सूडापोटी त्याला काही गोष्टी करणे शक्यही असते. भारद्वाजांनंतर संचालक होणे ही गोष्टही त्याला जमण्यासारखी असते, नाही असे नाही; पण सर्वमान्यता मिळवून होणे मात्र केवळ अशक्य असते. एक म्हणजे इतर असिस्टंट आणि डेप्युटी डायरेक्टर्सकडून विरोध होण्याची शक्यता असते. त्याशिवाय इतर कर्मचारीही विरोधात जाण्याची शक्यता असते. भारद्वाजांनंतर संचालकपदासाठी दोनच व्यक्ती स्पर्धेत असतात : जनरेटर्स ग्रुपचे डॉक्टर सुंदर राघव राव आणि रिऍक्टर मेंटेनन्स ग्रुपचे डॉक्टर दयाळ.

संचालकांनी हे जाणलेले असते आणि म्हणूनच ते डेमियनच्या अधिक जवळ येतात. संचालक भारद्वाज जवळ येतात आणि वेणू दुरावतो.

वेणू या कथानकातील अजून एक महत्त्वाचे पात्र. वेणूचे डॉक्टर डेमियन यांच्याशी सुरुवातीपासून अत्यंत घनिष्ठ संबंध आहेत. डेमियनची पत्नी विनी बेंगलोरचीच म्हणजे वेणूच्याच गावची. त्याला आपल्या धाकट्या भावासारखा मानत असते. वेणू पन्नाशीला पोचलेला, अविवाहित. वसाहतीत एकटाच राहत असतो. वेणूच्या मनात डॉक्टर डेमियन बद्दल दुरावा निर्माण होण्याची दोन कारणे असतात. एक म्हणजे गेल्या दीड एक वर्षांपासून डॉक्टर डेमियन अचानक अतिशय श्रीमंत झाल्यासारखे वागत असतात. घरातले फर्निचर बदलतात. त्याशिवाय इतरही बराच मोठा खर्च करीत असतात, जे नोकरीच्या पगारात अजिबात शक्य नसते. दुसरे कारण तांत्रिक मतभेदाचे असते. आदित्यमध्ये दोन हायड्रोजन अणुगर्भांचं मीलन होऊन एका हीलियम अणूगर्भात रूपान्तर होतं. हे रूपांतर घडण्यासाठी ’ऑर्फन’ नावाचा एक कॅटेलिस्ट लागतो. ऑर्फन म्हणजे ’ऑर्गॅनिक रिएजंट - फ्यूजन ऍक्टिव्हेटिंग न्यूक्लिआय’. हा कॅटेलिस्ट असेल तरच रूपान्तर झटकन आणि दीड-दोन लाख सेल्सियस इतक्या तापमानावरच होतं. एरव्ही कोटिभर डिग्री सेल्सियस इतकं तापमान लागणार असतं. डॉक्टर डेमियन यांच्या निदर्शनास येतं की रूपान्तर न झालेला खूपसा हायड्रोजन तसाच रिऍक्टरमध्ये राहतो आणि तो मग नुसता जाळावा लागतो. त्यानं धोका निर्माण व्हायची शक्यता असते. म्हणून ते आपल्या मुंबईहून आलेल्या मित्रांच्या मदतीने एक प्रयोग करायचं ठरवतात आणि ऑर्फनचं प्रमाण थोडंसं वाढवतात. त्यामुळे निदान पन्नास टक्के तरी वेस्ट कमी होईल असं त्यांना वाटत असतं. पण वेणूला वाटतं की त्यामुळे रिऍक्टर हाताबाहेर जायची शक्यता आहे. डेमियन च्या मते वेणू इज ओव्हर कॉशस.

तर एवढ्या सगळ्या गोष्टींच्या पार्श्वभूमीवर ’आदित्य’चं कथानक सुरू होतं तेव्हा हवेत गारठा असतो. आनंदी वातावरणात ख्रिश्चन घरांमध्ये ख्रिसमस कॅरोल्स गायल्या जात असतात. इकडे त्याच वेळी आदित्यच्या चार्ज कंट्रोल डिपार्टमेंट मध्ये रात्रपाळीत कार्यरत असलेल्या कर्मचार्यांोना दिसून येतं की गाभ्याचं तापमान जवळजवळ दहा टक्क्यांनी वाढलंय. थोड्याच वेळात त्यांच्या लक्षात येतं चॅनल पाचच्या कुलिंग पाइपला गळती लागली असून तिथे धोका निर्माण झालेला असतो. संगणक सात नंबरचा धोक्याचा इशारा देत असतो. सर्वप्रथम वेणूला फोन जातो. वेणूला परिस्थितीचं गांभीर्य कळतं तो ताबडतोब कार्यालयात हजर होतो. रात्री एक च्या सुमारास वेणूसारखा ज्येष्ठ सायंटिस्ट कार्यालयात आलेला पाहून सुरक्षा विभागालाही काही तरी धोका असल्याचा वास येतो. वेणू संगणकावर काही गणिती प्रक्रिया करून पाहतो आणि तापमान वाढण्याचा अंदाज लावतो. तीन एक दिवसात गाभ्याचं वातावरण वितळून जायची शक्यता त्याला लक्षात येते. ही बाब ती डेमियनच्या कानावर घालतो आणि डेमियन संचालक भारद्वाजांच्या.

इकडे चॅनल नंबर पाचच्या जनरेटर रूममध्ये काम करणार्या कर्मचार्यां"पैकी मोहन नावाच्या कर्मचार्याtलाही जनरेटरची फ्रिक्वेंसी घसरल्यामुळे कूलिंग चॅनलमधली गडबड जाणवते. तो वेणूशी फोनवर बोलतो. वेणू त्याला याविषयी गुप्तता बाळगण्यास सांगतो आणि ड्युटी संपली तरीही संगणकासमोरच थांबण्याचा आदेश देतो.

रात्रीत संचालक भारद्वाजांच्या निवासस्थानी तातडीची बैठक भरते. स्वत: भारद्वाज, वेणू, डेमियन आणि सिक्युरिटी इन्चार्ज कॅप्टन वरदन् त्यास उपस्थित असतात. आदित्य अतिशय सुरक्षित आहे असं यापूर्वी डेमियनसकट सार्यांचनाच वाटत असतं. त्यामुळे काही बाबतीत सारेच गाफील असतात. एकटा वेणूच सुरुवातीपासून सांगत असतो की आदित्य बांधताना ठरवल्याप्रमाणे करायचे काही सुरक्षा उपाय राहून गेलेत. त्यामुळेच डॉक्टर डेमियन यांच्या प्रयोगांना वेणूची हरकत असते. बैठकीच्या सुरुवातीलाच भारद्वाज विचारतात, “सो मिस्टर वेणू, तुमची खात्री आहे की आदित्यचं आयुष्य संपायच्या मार्गावर आहे. तुम्हाला काय वाटतं? हे सारं डेमियनच्या आणि त्यांच्या मित्रांच्या संशोधनासाठी केल्या गेलेल्या प्रयोगांमुळे झालं?” यावर वेणू चूक कोणाची याचं थेट उत्तर द्यायचं टाळून आदित्यला आणि त्याही पूर्वी परिसरातील लोकांना वाचवायच्या बाबींना प्राधान्य देण्याचं सुचवितो. त्याच्या विस्तृत विवेचनानंतर सार्यांेनाच पटतं की वेणू सुरुवातीपासून ज्या खबरदारीच्या उपायांचा पाठपुरावा करतोय ते किती गरजेचे होते आणि याआधीच ते अमलात आणणं किती महत्त्वाचं होतं. अर्थातच आता संकट येऊ घातल्यावर हे उपाय करणं शक्यच नसतं. तेव्हा लोकांचे प्राण वाचविण्याकरिता सुरक्षा दल, पोलिस, अग्निशामक दल, महत्त्वाचे राजकीय नेते या सर्वांसोबत बैठक घेऊन आजूबाजूचा संपूर्ण परिसर मोकळा करण्याची गरज बोलून दाखवितो. सरतेशेवटी लोकांचे प्राण आणि आदित्य दोघांनाही खरंच वाचवायचं असेल तर खास दिल्लीहून त्याकरिता डॉक्टर भरत बसरूर यांना बोलविण्याची मागणी करतो. बैठकीत जणू काही बॉम्बच पडतो. सारेच एकदम स्तब्ध होतात. सर्वांनीच हे नाव ऐकलेले असते. डॉक्टर भरत बसरूर - ’आदित्य’च्या संपूर्ण आराखड्याचा एक आधारस्तंभ. आदित्यची संकल्पना त्यांचीच असते. फक्त - आता ते त्यांच्यामध्ये नसतात.

“वेणू, ते जरा कठीण काम आहे. यू नो व्हॉट आय मीन!” भारद्वाज म्हणाले. “सर सांगतो म्हणून रागावू नका, तुमचे बंधू केंद्रीय मंत्रालयात उच्च पदावर आहेत. त्याच्याकरवी तुम्हाला हे काम करून घेता येईल. काही दिवसांसाठी तरी. अर्थात, आदित्यला वाचवायचं की नाही यावर ते अवलंबून आहे.” वेणू म्हणाला.
“ते सारं करता येईल. परंतु भरत बसरूर येतील का, हा प्रश्न आहे.” भारद्वाज म्हणाले.
“आपण सर्वेश्वर आणि गुप्ता यांना पाठवून त्यांना बोलावून घ्यावे.” वेणू म्हणाला.
“परंतु तितका वेळ आहे का आपल्याला?” भारद्वाजांनी विचारले.
“लगेच निघाल्यास जमेल. गोव्याहून मुंबईची सकाळची फ्लाईट घेतली तर ते दुपारच्या आत दिल्लीला पोचतील. तिथून सायंकाळी दिल्ली-गोवा डायरेक्ट फ्लाईट घेतली तर रात्रीच्या आत ते परत येऊन पोचतील. आपली बैठक आज मध्यरात्री किंवा उद्या पहाटे घेता येईल.” वेणू म्हणाला.
वेणूने सारे काही योजून ठेवलेले होते. भारद्वाजांनी एक अस्वस्थ स्मित केले. “सो, यू वॉन्ट हिम!” भारद्वाज म्हणाले.
“होय सर! आदित्यला वाचवायचा तो एकच आणि निर्वाणीचा पर्याय आहे. अर्थात त्यानं आदित्य वाचेलच असं म्हणत नाही मी. परंतु एक शक्यता आहे.” वेणू म्हणाला.
“सद्य:परिस्थितीत ’आदित्य’ वाचायला तुम्ही किती टक्के चान्स देता?” भारद्वाजानं डेमियनला प्रश्न केला.
डेमियनने वेणूकडे पाहिले. “काहीच नाही.” वेणूने डेमियनकरिता उत्तर दिले.
“कुणी पैज लावली तरी मी पैज घेणार नाही. - सर”.
वेणू बोलायचा थांबला आणि मग सावकाश म्हणाला, “पैज घ्यायला आपण असू की नाही हे तरी कुणाला माहीत आहे?” खोलीतील भयाण शांततेत ’आदित्य’च्या जनरेटर्सची गुणगूण तेवढी ऐकू येत होती. दोन वाजायला आले होते. ख्रिसमस चा दिवस सुरू झाला होता.

येऊ घातलेल्या संकटाची भयानकता वाचकांना इथे पुरेशी स्पष्ट होते. या बैठकीनंतर ताबडतोब संचालक भारद्वाज ठरल्याप्रमाणे आपले बंधू प्रसन्नकुमार भारद्वाज यांना दिल्लीला फोन करून परिस्थितीची कल्पना देतात. ते ऊर्जा राज्यमंत्र्यांना आणि ऊर्जा राज्यमंत्री पंतप्रधानांपर्यंत ही बातमी पोचवतात. त्यानंतर सकाळी आठ वाजता गृहमंत्री तसेच तीनही सेना दलाच्या दिल्लीतील अधिकार्यांीच्या बैठकी सुरू होतात. भारद्वाज पंतप्रधानांना आपण डॉ. भरत बसरूरची मदत घेत असल्याचे कळवितात आणि भरत बसरूर ’आदित्य’ आणि परिसराला वाचविण्यास समर्थ असल्याची ग्वाहीही देतात. त्यामुळे एक मात्र घडते - भरत बसरूर च्या नकळत त्याच्या कार्यक्षमतेविषयी अनेक उंच अपेक्षा निर्माण होतात. अनेकांच्या मनात.

त्याचवेळी म्हटले तर भीतीचे एक विलक्षण गूढ वातावरण सावकाश, हळुवारपणे ’आदित्य’च्या परिसरावर पकड घेत असते. म्हटले तर नाही. कारण सगळी कामे व्यवस्थितपणे पार पाडली जात असतात. एकतर सर्वांनाच अजून धोक्याची कल्पना आलेली नसते आणि ज्यांना ती आलेली असते ती ते स्वत:पुरतीच सीमित ठेवतात, एखादे गुपित हृदयाशी बाळगावे तशी. आदित्य नियंत्रणाबाहेर जात असतो खरा. तापमानही वाढत असते. पाच नंबर चॅनलमधील गळतीही चालूच असते. परंतु सारे काही सावकाश, बिनधास्त चाललेले असते. ’आदित्य’ ही त्या भरत बसरूर नामक त्रात्याची वाट पाहत निश्चिंतपणे नियंत्रणाबाहेर जात असतो.

कार्यालयात वैज्ञानिकांचा विचारविनिमय सुरू असतो. भारद्वाजांना पंतप्रधानांकडून आणि मुख्यमंत्र्यांकडून विचारल्या गेलेल्या अनेक प्रश्नांत एक प्रश्न प्रामुख्याने उपटलेला असतो. तो म्हणजे, “आदित्य नियंत्रणाबाहेर गेलाय म्हणजे नेमकं काय झालंय? आणि नेमकं काय होणार? स्फोट होणार? किरणोत्सर्ग होणार? नुसती प्राणहानी होणार? मालमत्तेचा नाश होणार? आणि झालाच तर कितीसा परिसर त्याच्या प्रभावाखाली येणार?” भारद्वाजांकडे त्या प्रश्नांना उत्तर नसते. कुणालाच नीटसे माहीत नसते. ’आदित्य’चा स्फोट झालाच तर किरणोत्सर्ग होणार नाही असे डेमियन आणि वेणू यांचे मत असते. कारण फ्यूजन रिऍक्टरची तीच एक खुबी असते. परंतु जर त्याची तुलना एखाद्या हायड्रोजन बॉम्बशी किंवा उष्णौण्विक म्हणजे थर्मोन्युक्लिअर बॉम्बशी करायची झाली तर मालमत्ता आणि मनुष्य-जीव ह्यांची हानी प्रचंड प्रमाणात होईल ही शक्यता असते. त्यामुळे प्रयत्न एकाच दिशेने व्हायला हवे असतात - आणि ती दिशा म्हणजे स्फोट होऊ न देणे. डेमियन आणि वेणू यांच्याशी राव, तन्ना आदी कंपनी सहमत नसते. राव दाखवून देतात की फ्यूजन प्रक्रियेमध्ये काही प्रमाणात न्यूट्रॉन्स पण निर्माण होतात आणि ह्या न्युट्रॉन्समुळे बर्याीचशा प्रमाणात किरणोत्सर्ग होणारच असतो. तेव्हा नुसता स्फोट होऊ न देणे एवढ्याने भागणार नसते. सबंध प्रक्रिया थोपविणेच गरजेचे असते. आणि ते काम करणे एकाच माणसाला - शक्य असलेच तर - शक्य असते आणि म्हणून सार्यांsच्या नजरा डॉ. भरत बसरूर कडे लागून राहिलेल्या असतात. दरम्यान सर्वेश्वर आणि गुप्ता, भरत बसरूरना आणण्याकरिता दिल्लीला रवाना झालेले असतात.

लष्करी अधिकारी कर्नल गुरदीपसिंग खन्ना आणि त्यांचे दुय्यम अधिकारी मेजर सारडा यांचीही तयारी सुरू असते. ऑल ऍलर्ट चा संदेश दिला जातो. प्रत्येक सैनिक सूचनेनंतर केवळ पंधरा मिनिटात तयार होईल, मोटराइज्ड कंपनीची सर्व वाहने तयार ठेवली जातील अशी व्यवस्था होते. कुठल्याही प्रकारच्या अत्यंत जोखमीच्या कामाची सिद्धता होते. कुटुंबीयांना दूर पाठवायचं का असाही विषय निघतो पण कर्नलच्या मते ते शक्य नसते. त्यांच्याही चर्चेत तो विषय निघतोच. “आदित्यचे वैज्ञानिक कुणा भरत बसरूर नावाच्या माणसाची वाट पाहतायत.
यू नो हू ही इज?” कर्नलनी विचारले.
मेजरनी खांदे उडविले. “सम एक्स्पर्ट?” मेजरनी विचारले.
“वाटतं खरं! परंतु तो आहे कुठे? दिल्लीत असल्यासारखे ते बोलत होते. त्यांच्या बोलण्याप्रमाणे तो एकटाच सार्यांिना - आदित्यलाही वाचवू शकेलसं दिसतंय. कुठे असतो तो?” कर्नलनी विचारले. “दिल्लीत असं म्हणालात ना?” मेजरनी म्हटले.
“असं ते म्हणत होते खरे. पण दिल्लीत तो काय करतोय? जर तो ’आदित्य’चा एकमेव तज्ज्ञ आहे तर तो इथंच असायला हवा होता. दिल्लीत काही फ्यूजन रिऍक्टर्स नाहीत.” कर्नल म्हणाले.
“एनी वे! कामाला लागा मेजर. मी त्यांना आपल्या वतीने सर्व साहाय्य मंजूर केलंय.”

इथे आता वाचकांनाही प्रश्न पडतो - कादंबरीचा लार्जर दॅन लाईफ असलेला नायक भरत बसरूर आदित्यच्या जवळ का नाही? दिल्लीत तो काय करतोय?

सेनाधिकारी आणि संरक्षणमंत्री यांच्या बैठकीत भरत बसरूर ’आदित्य’ला वाचवण्यासाठी निघत असल्याची बातमी देण्यात येते आणि ती माहिती देतेवेळी भरत बसरूर मात्र तिहार तुरुंगात ख्रिसमसच्या अंघोळीची प्रतीक्षा करीत रांगेत उभा असतो. इथे वाचकांना प्रचंड मोठा धक्का बसतो. भरत बसरूर सव्वा सात वर्षांपासून तिहार तुरुंगात शिक्षा भोगत असतो. आता त्याच्या शिक्षेची दोन वर्षे आणि नऊ महिने बाकी असतात. गेल्या सात वर्षांत त्याने दोन वेळा राष्ट्रपतींना सुटकेकरिता अर्ज केलेले असतात परंतु दोन्ही वेळा ते फेटाळले गेलेले असतात. कुटुंबीय, मित्र परिवार यांनाही तो गेल्या दोन वर्षांत भेटलेला नसतो. ख्रिसमसच्या दिवशी नेहमीच्या अळणी जेवणासोबत जास्तीचा एक गोड पदार्थ - खीर खाल्ल्यावर तो तुरुंगाच्या खोलीत विश्रांती घेत असतानाच त्याला जेलरच्या केबिन मध्ये बोलावले जाते. तिथे सर्वेश्वर आणि गुप्ता त्याला घ्यायला आलेले असतात. ते त्याला थोडक्यात परिस्थितीची कल्पना देतात आणि आदित्यला वाचविण्यासाठी सोबत चलण्याची विनंती करतात. त्यांनी आठ दिवसांचा पॅरोलही आणलेला असतो. शिवाय आदित्यला वाचविल्यावर भरतची राष्ट्रपतींकरवी मुक्तता करण्याचेही आश्वासन देतात. भरत त्यांना कुठलेही खोटे भरीव आश्वासन न देता त्यांच्या सोबत येण्यास तयार होतो आणि तिघांचा दिल्ली गोवा विमानप्रवास सुरू होतो.

प्रवासात भरत त्या दोघांना तिजोरीफोड्याची ती प्रसिद्ध गोष्ट ऐकवितो. अमेरिकेतील गोष्ट. एक विमान एका शहरातून दुसर्यान शहराला जात होते. त्या विमानातून एका कुख्यात तिजोरीफोड्याला कैद
करून काही पोलीसही प्रवास करीत होते. विमान ठराविक उंचीवर गेल्यावर पायलट आणि को-पायलट दोघेही विमानाला ऍटोमॅटिक पायलटवर टाकून इतर प्रवाशांशी गप्पा मारायला कॉकपीटमधून बाहेर आले. मध्येच विमानाला एक हादरा बसून कॉकपीटचे दार बंद झाले. मजा अशी झाली की लॅचचे कुलूप होते आणि पायलट अथवा को-पायलटकडे किल्ली नव्हती. घ्या! भयानक गोंधळ आणि भीती. अखेर पायलटला कळले की प्रवाशांमध्ये तो तिजोरीफोड्याही आहे. त्याच्या विनवण्या करून शेवटी एका अटीवर तो तिजोरीफोड्या ते कुलूप उघडायला तयार झाला. ती अट अशी : हवेतून जाणार्याअ विमानावर त्याचा पायलट म्हणजेच कॅप्टन हा अनभिषिक्त राजा असतो. तो विमानात घडणार्यार गुन्ह्याकरिता गुन्हेगाराला जसा शिक्षा फर्मावू शकतो तसाच शिक्षा माफही करू शकतो. तेव्हा त्या तिजोरीफोड्याने आपल्याला मुक्त करण्याची अट घातली. आणि शंभरावर लोकांच्या प्राणाची किंमत म्हणून त्या कॅप्टनने ती अट मान्य केली. त्या चोराने कॉकपिटचे दार क्षणात उघडून दिले, आणि तो ज्या कुलूप फोडायच्या गुन्ह्यासाठी पकडला गेला होता त्याच गुन्ह्यामुळे मुक्त होऊन त्या विमानातून एक मुक्त नागरिक म्हणून उतरला. गोष्ट ऐकवून भरत मनसोक्त हसतो तर सर्वेश्वर आणि गुप्ताचे डोळे पाणावतात.

इकडे प्रसन्नकुमार भारद्वाज भरत अयशस्वी ठरला तर असा विचार करून आदित्यला रेतीत पुरता येईल का याची चाचपणी सुरू करतात. पण त्यांच्या या प्रयत्नांतून त्यांना एवढेच कळते की भारतात एवढे मोठे प्रकल्प करणारी एकही सॅल्व्हेजींग कंपनी नाही. एक अमेरिकन कंपनी असली कंत्राटे घेते परंतू आदित्यला पुरायला किती खर्च येईल त्याचा फक्त अंदाज लावण्याचे कामच आठ दिवसांच्या वर जाणार असते. घ्या! म्हणजे इथे आदित्यचा स्फोट झालाच तर तीन दिवसातच होणार असतो. भारद्वाजांपुढे अजूनही एक अडचण असते. त्यांच्या धाकट्या बंधूंना त्यांनी वशिलेबाजी करून या आदित्यच्या संचालकपदी बसविलेले असते. याही बाबीची आता चौकशी होणारच. दुसरा कोणी संचालक असता तर ऊर्जा मंत्रालयाचे सचिव या नात्याने त्यांनी त्या संचालकाविरुद्ध कारवाई करून त्याला बडतर्फही करायला लावले असते पण आता आपलेच दात आणि आपलेच ओठ अशी परिस्थिती. तिकडे त्यांच्या बंधूंचीही अशीच काहीशी अवघड परिस्थिती होते. नात्याने त्यांचा भाचा असलेला भार्गव नावाचा कर्मचारी आदित्यवरील गोंधळाचा फायदा घेऊन लेसर प्रक्रियेत लागणारी सोळा लाख रुपये किंमतींची आठ माणके घेऊन पसार झालेला असतो.

आदित्यच्या नंबर पाच जनरेटरच्या विजेवर चालणार्यार अनेक कारखान्यांपैकी कुंदापूरच्या सुधाकर शेट्टींचाही काजूगराचा एक कारखाना असतो. विजेचा दाब आणि वारंवारिता कमी होत असल्याने मोटर्स नीट फिरत नाहीत आणि शेट्टींनाही आपला कारखाना बंद ठेवावा लागतो. हे शेट्टी लवकरच विधानसभेच्या निवडणुका लढविण्याची स्वप्ने पाहत असतात. स्थानिक बातमीदार गॅब्रिएल डिसुझा उर्फ गॅबी त्यांना योग्य ती पार्श्वभूमी तयार करून देत असतो. आदित्य मध्ये झालेल्या बिघाडाचा फायदा घेऊन त्याविरुद्ध रान उठवा आणि निवडणूक जिंका असा सल्ला गॅबी शेट्टींना देतो. पण शेट्टी आधी आदित्यवर फोन लावून नेमकी काय परिस्थिती आहे ह्याची चौकशी करण्यास गॅबीला सांगतो. गॅबी फोनवर आदित्यच्या पीआरओशी बोलतो आणि त्याला धोका असल्याचा संशय येतो.

या धोक्याच्या तीव्रतेमुळेच स्वत: प्रत्यक्ष तिथे जाण्याऐवजी गॅबी वर्तमानपत्राच्या कार्यालयाला केवळ या बिघाडाची बातमी देतो आणि एखाद्या ज्येष्ठ वार्ताहराला आदित्यवर पाठवायची विनंती करतो. त्याप्रमाणे पन्नाशी गाठलेले पत्रकार गुरुराजा यांच्यावर ही जबाबदारी येऊन पडते. गुरुराजा निघण्याआधी थेट कर्नाटकच्या मुख्यमंत्र्यांनाच फोन लावतात आणि त्यांना कळते की भरत बसरूर आदित्यला वाचविण्यासाठी येत आहेत. भरत बसरूरचे नाव ऐकताच गुरुराजाच्या जुन्या आठवणी ताज्या होतात. गुरुराजा संपादकांना तीच प्रसिद्ध तिजोरीफोड्याची गोष्ट ऐकवितो जी भरत विमानात सर्वेश्वर आणि गुप्तांना ऐकवीत असतो. त्यानंतर आदित्यकडे निघण्यापूर्वी गुरुराजा वर्तमानपत्राचे जुने अंक चाळत बसतो. इकडे भरत बसरूरही त्याचे दोन्ही सहप्रवासी झोपी गेल्यावर विमानात बसल्या बसल्या जुना काळ आठवू लागतो आणि गुरुराजा व भरतसोबत वाचकांच्याही डोळ्यापुढे भूतकाळाचा पट उलगडतो.

१९६५ साली बार्कमध्ये(बी.ए.आर.सी. - भाभा ऍटोमिक रिसर्च सेंटर) पी एच डी करणारा विद्यार्थी भरत मोठ्या कष्टाने व त्याच्या मार्गदर्शकाच्या मदतीने आपला प्रबंध पुरा करतो. फ्यूजन रिऍक्शनद्वारे वीजनिर्मीती करण्याचा शोध तो लावत असतो. पुढे तो या विषयावर बर्कलेतही काम करतो. त्यानंतर काही वर्षे पीआरएलमध्येही काढतो. नंतर त्याच्या या संकल्पनेला उचलून धरणारे राव, तन्ना, डेमियन हे इतर शास्त्रज्ञही त्याला येऊन मिळतात. त्यातल्या डेमियनशी तर त्याची विशेष मैत्री जुळते. पुढे चार वर्षे भरत याच फ्यूजन रिऍक्टर च्या कामासाठी स्वत:ला सर्वस्वी वाहून घेतो.

१९७७ च्या जूनमध्ये आदित्यच्या यशाची चिन्हे दिसू लागतात. आदित्यच्या स्थापनेची प्रक्रिया सुरू होते. पण दरम्यानच्या काळात घरच्या आघाडीवर भरतला फार त्रास होतो. कुटुंबाला वेळ देऊ शकत नसल्याने पत्नी छायाशी त्याचे वारंवार खटके उडतात. या कटकटींमुळे तिला दिवस गेलेले असताना ती कुठली तरी गर्भनिरोधक औषधे घेते आणि तो गर्भ पाडते. ज्याचा परिणाम म्हणून पुढे तिला गर्भधारणा झाली तरी गर्भ टिकत नाही. शेवटी चवथ्या वेळी गर्भ राहून मुलगी सुनयना जन्मते पण “ऍब्नॉर्मल”. तिला जन्मत:च सेरेब्रियल पाल्सी हा असाध्य आजार असतो. आदित्यची घोडदौड सुरूच असते पण सुनयनाकडे दुर्लक्ष होत असते.

आदित्य अंतिम टप्प्यात असतो तेव्हा भरतला अमेरिकेला जाण्याची संधी मिळते. तिथे त्याला एक विचित्र ऑफर दिली जाते. आदित्य विषयीची सर्व माहिती त्याने अमेरिकेच्या शास्त्रज्ञांना द्यावी त्याबदल्यात ते त्याला दहा लाख डॉलर देऊ करतात ज्यामुळे त्याला अमेरिकेत त्याच्या मुलीवर महागडे उपचार करणे शक्य असते. ही माहिती देणे हा देशद्रोह ठरेल का असे भरत डेमियनला विचारतो. डेमियन त्याला होकारार्थी उत्तर देतो, तरीही त्यावेळी भरत ती चूक करतोच. ठरल्याप्रमाणे त्याची पत्नी छाया आणि मुलगी सुनयना अमेरिकेत राहू लागतात. सुनयनावर उपचार चालू होतात. भरत एकटाच भारतात परततो.

भरतच्या या तथाकथित देशद्रोहाबद्दल त्याच्यावर खटला चालविला जातो. पण त्याला कुठलीही शिक्षा ठोठावण्यापूर्वी त्याच्याकडून शक्य तितके आदित्यचे काम करून घेतले जाते. त्यानंतर पुढे १८ ऑगस्ट १९८७ला आदित्य पूर्णपणे कार्यान्वित होतो. फक्त काही सुरक्षा उपाय राहिलेले असतात. त्याचाही आराखडा भरतने बनविलेला असतो. आपल्या सहकार्यांुच्या ताब्यात भरत तो देतो आणि दोन दिवसांतच म्हणजे २० ऑगस्ट १९८७ रोजी त्याला अटक होते. देशद्रोहाच्या आरोपाखाली १० वर्षे सश्रम तुरुंगवासाची शिक्षा होते. खटल्यात डेमियनची साक्ष महत्त्वाची ठरते. त्यामुळे भरतविषयी सहानुभूती असणारे सर्वच अधिकारी कर्मचारी पुढे डेमियनला वाळीत टाकतात.

नंतर आदित्यच्या या सात वर्षांच्या कालावधीत एकट्या पडलेल्या डेमियनला दोन वर्षांपूर्वी नव्यानेच आलेले संचालक भारद्वाज बरोबर हेरतात आणि आपल्यासोबत भ्रष्टाचारात सामील करून घेतात. त्यामुळे खबरदारीच्या सुरक्षा उपायांच्या अंमलबजावणीत कसूर होत राहते. आदित्यच्या बांधणीत एक पैशाचाही भ्रष्टाचार न करणारा भरत केवळ प्रकल्पाची माहिती गुप्त न ठेवल्यामुळे दहा वर्षे तुरुंगात गेला हे पाहून डेमियनही निगरगट्ट झालेला असतो, त्यामुळे तो भारद्वाजांसोबत भ्रष्टाचारात सामील होतो - पैशांची विशेष लालसा नसतानाही. त्यामुळे त्याच्यापासून वेणूही दुरावतो.

तर हा असा भूतकाळाचा उलगडा झाल्यावर वाचक पुन्हा वर्तमानकाळात येतो. आदित्यच्या परिसरात भरतचे आगमन होते. भारद्वाज आणि डेमियनचे जुने सहकारी मित्र त्याचे स्वागत करतात. जुन्या आठवणी निघतात. भरतही काही काळ भावविवश होतो. पण नंतर लगेचच अजिबात वेळ न घालविता ज्या कामासाठी आलेला असतो ते काम सुरू करतो. तो ओटू प्रकल्प, फायबर ग्लास आणि स्टील सॅंडविच, लिक्विड हीलियम चेंबर्स याविषयी एकेक प्रश्न भारद्वाजांना विचारतो, परंतू त्यापैकी एकाही सुरक्षा उपायाची अंमलबजावणी प्रत्यक्षात झालेली नसून केवळ ते कागदावरच असल्याचे त्याला समजते तेव्हा अतिशय धक्का बसतो. संगणकाने सात नंबरचा धोक्याचा इशारा देऊनही काहीच हालचाल न झाल्याचे समजल्यावर तो आपण सात वर्षांपूर्वी बनवून दिलेले आराखडे मागतो. पण या गलथान लोकांना तेही सापडत नाहीत. भरतला बसलेला धक्का पाहून भारद्वाज त्याला पटकन सांगतात, “आदित्यला वाळूत पुरायची एक योजना पुढे आलीय. इथल्या लोकांना हालवायचं की नाही तेही ठरवायला हवं”.

“इथल्या लोकांना हालवणार? कुठं? कधी? आदित्यचा स्फोट झाला तर इतका मोठा परिसर उद्ध्वस्त होईल की तुम्हाला पळता भुई थोडी होईल. आपण सर्व वाचायची शक्यता आहे, डॉक्टर भारद्वाज - आदित्य वाचला तरच! आणि प्रकल्पाला वाळूत पुरायच्या योजनेबद्दल विचाराल तर मी एवढंच म्हणेन - ज्या माणसानं ती सुचवली असेल त्यालाच वाळूत पुरा. म्हणजे त्याला कसलीच झळ लागणार नाही. वाळूत तोंड पुरणार्याप उंटासारखं!” इतकं बोलून भरत थेट चॅनल पाचवरच निघतो. तिथे त्याला पाहून जुन्या कर्मचार्यां=मध्येही उत्साह पसरतो. स्वयंचलित सुरक्षा उपाय नसले तरी मॅन्युअली फायबरची भिंत सरकवण्याचे भरत ठरवितो. यात मोठा धोका असतो. हे काम करणारा भाजून निघणार असतो. परंतू कुठल्याही परिस्थितीचा सामना करण्यास तयार असलेले आदित्यचे कर्मचारी आणि सेनेचे जवान भरतच्या सूचनेप्रमाणे हे काम करू लागतात. त्याच्या उपायामुळे तापमान खाली येण्याची शक्यता दिसू लागते, परंतू भारद्वाज इथेही आडमुठेपणा करायचा प्रयत्न करतात.
“आपल्या जवानांच्या जीवनाची किंमत मी मातीमोलाची होऊ देणार नाही. शक्यतो एकाही जीवाची हानी होऊ न देता मला हे कार्य करायला हवं. एका जरी जीवाची हत्या झाली तरी मला माझी सदसद्विवेकबुद्धी क्षमा करणार नाही.” भारद्वाज त्वेषाने टेबलावर मूठ आपटीत म्हणाले.
भरतने अती सहजपणे सूत्रे हाती घेतलेली असतात. सारेच, अगदी कर्नलसुद्धा भरतच्या आज्ञा सहजपणे पाळत असलेले पाहून भारद्वाज मत्सराने जळत असतात.
“दहा लाखांच्या किंमतींच्या हीलियम लिक्विफायरला पंचवीस लाख रुपये देऊन, आदित्यच्या सुरक्षा योजनेत आमूलाग्र बदल करताना तुमची सदसद्विवेकबुद्धी कुठं पेंड खायला गेली होती काय?” भरतने रुक्ष स्वरात विचारले. त्यानंतर मात्र भारद्वाज काहीच बोलत नाहीत. भरतच्या मार्गदर्शनाखाली जवान आणि कर्मचारी जखमी होत होत हीलियम बाथचा मारा करीत राहतात. दरम्याने कुलिंग पाइपमध्ये साफ सफाई करताना ऍसिड राहिल्यामुळे छिद्र पडल्याचेही स्पष्ट होते आणि गळतीच्या मुख्य कारणाचा शोध लागून तेही दूर केले जाते.

काही तासांतच भरत आदित्यचं तापमान इतकं खाली आणतो की त्यामुळे तो आदित्यला स्फोटापासून रोखण्यास यशस्वी होतो. पण प्रक्रिया पूर्णपणे बंद पडून आदित्य जर पूर्ण थंड झाला तर कायमचा निरुपयोगी होणार असतो. प्रक्रिया पुन्हा चालू राहावी याकरिता लेझर चालू करणे गरजेचे असते. परंतु त्याकरिता लागणारी माणके भार्गव चोरून घेऊन गेल्याचे कळताच भरत भार्गव चोरी करून कुठे पळून जाऊ शकेल याचा अंदाज लावून त्या दिशेला पोलिस तपास करण्याचे सुचवितो. त्याप्रमाणे पोलिस भार्गवला सिकंदराबाद दिल्ली आगगाडीत अटक करतात आणि माणके ताब्यात घेतात.

पोलिस ठीक साडेबारा वाजता ही माणकं आदित्यवर पोचवतात तेव्हा एकच जल्लोष होतो. ख्रिसमस करिता बनविलेले केक्स वगैरे खाऊन यश साजरं केलं जातं. आदित्य पूर्ववत होऊन एक लक्ष अंश सेल्सियस तापमानावर कार्यरत होईतो दुपारचे दोन वाजतात. प्रत्येक कंट्रोल चेक-अप पॉंईंटवरून ओ.के. सिग्नल पाहिल्यानंतर भरत आपल्या घड्याळात पाहतो दुपारचे अडीच वाजलेले असतात.
“सो माय डियर फ्रेंड्स काम संपलं! आता गुडबाय म्हणायची वेळ येऊन ठेपलीय.” भरत परतायची घोषणा करतो.
सारेच गहिवरतात. भारद्वाज त्याला आनंदाची बातमी देतात. त्यांचे ऊर्जासचिव असणारे बंधू दिल्लीहून गोव्याला निघालेले असतात. येताना ते भरतकरिता माफीचा आदेश आणि टाईप केलेला अर्ज घेऊन येत असतात. भरतने फक्त अर्जावर सही केली म्हणजे त्याची मुक्तता होणार असते. पण भरत या प्रस्तावास विनम्र नकार देतो. एवीतेवी शिक्षेची सात वर्षे पूर्ण झालेलीच असतात. तीन वर्षांकरिता याचना करण्याची त्याची इच्छा नसते. आपण पुन्हा तुरुंगात जायच्या निश्चयावर ठाम असल्याचे तो बोलून दाखवितो. संचालकपदासाठी ज्याप्रमाणे आपण लायक नाही त्याच्याप्रमाणे डॉ. भारद्वाज ही नाहीत हे तो त्यांना स्पष्ट सुनावतो. सुंदर राघव रावला संचालकपदी नेमा असेही तो पुढे सांगतो. डेमियनलाही भ्रष्टाचारात सामील केल्याबद्दल भारद्वाजांना तो दोष देतो.
“सुनी (सुनयना) माझी मुलगी होती, तिला वाचविण्यासाठी मी देशद्रोह केला. हा आदित्य माझा मुलगा आहे. माझ्या मुलासाठी मी काहीही करीन.” या त्याच्या अखेरच्या वाक्यांनी भारद्वाज कमालीचे हादरतात.

सर्वेश्वर आणि गुप्ता भरतला गोव्याच्या दाभोळी विमानतळावर सोडायला जातात. विमानतळावर भरत म्हणतो, “सर्वेश्वर, दिल्ली विमानतळावरून तिहारकडे जायला टॅक्सी करावी लागेल आणि माझ्याकडे तर पैदेखील नाही.” सर्वेश्वर खजील होऊन भरतला पाचशे रुपये देतो.

त्याचवेळी इकडे डेक्कन टाईम्सचा ज्येष्ठ वार्ताहर गुरुराजा आदित्यच्या प्रवेशद्वारापाशी टॅक्सीतून उतरतो.
“एक सांग, आदित्य बिघडलाय म्हणे नं?” आपले ओळखपत्र दाखवित तो सिक्युरिटी गार्डला विचारतो.
“बिघडला होता. काल रात्री दहा वाजता डॉक्टर भरत बसरूर आले. आज सकाळपर्यंत ठीक केला आणि दुपारी ते गेले.” गार्ड उत्तरतो. हे उत्तर ऐकून गुरुराजा हादरतो.
“एवढ्यातच? इतका मोठा ऊर्जाप्रकल्प! काम एवढंसंच? आणि एवढ्याशा कामासाठी ते दिल्लीहून आले? काम फार नव्हतं?” गुरुराजा विचारतो.
“काम हो गया! आधुनिक तंत्रज्ञानाचे युग आहे हे. कितीही मोठा प्रकल्प असला, कितीही मोठी चूक असली तरी फुकट घालवायला लोकांना वेळ कुठे असतो? झट की पट काम व्हायलाच हवं! तुम्ही अजून विसाव्या शतकात आहात. ’आदित्य’ एकविसाव्या शतकाचा प्रकल्प आहे.” गार्ड हसत उद्गारतो.

गुरुराजा दूरवरच्या ’आदित्य’चा कानोसा घेतात. एक संथ गुणगूण ऐकू येत असते. जणू काही, काहीच झालेले नसते. काहीच बिघडलेले नसते.

आदित्यच्या वीजनिर्मितीच्या कार्यात क्षणभरही खंड पडू न देता अंधाराविरुद्ध अत्यंत कमी अवधीत युद्ध करून त्याला हरविणारा आपला महानायक पुन्हा स्वत:च्या आयुष्याला अंधाराच्या अधीन करायला निघून गेलाय ही हेलावून टाकणारी जाणीव वाचकाला करून देत आदित्य कादंबरी इथेच संपते.

वाचकाला एक वेगळीच अनुभूती देणार्याभ १२८ पानांच्या या कादंबरीत गालबोट लावल्याप्रमाणे फक्त एकच गणिती चूक आहे. पान क्र. ४८ वरील ही वाक्ये वाचा.

अर्ध्या किलोमीटर व्यासाचा हायड्रोजन बॉम्ब फुटला तर किती मोठा परिसर उद्ध्वस्त होईल? गणित सोपे आहे. प्रत्येक किलोमीटर वर्गाला पाचशे किलोमीटर वर्ग. म्हणजे जवळजवळ अडीचशे किलोमीटर वर्ग परिसर उद्ध्वस्त व्हायला हरकत नसावी. म्हणजे एक ऐंशी किलोमीटर लांबीचा दोर घ्या. त्याचे एक टोक आदित्य वर ठेवा आणि दुसर्या् टोकाने त्याभोवती वर्तुळ काढा. त्या वर्तुळातील परिसर बेचिराख होऊन जाईल.

आता वर्तुळाचे क्षेत्रफळ = त्रिज्येचा वर्ग X ३.१४ हे सूत्र वापरून पाहिल्यास दोराची लांबी ऐंशी किलोमीटरच्या ऐवजी आठ किलोमीटर असायला हवी होती. शिवाय मजकुरात हे सर्व अंकी न लिहिता अक्षरी असल्याने आठ ऐवजी ऐंशी छापणे हा बहुदा मुद्रणदोष नसावा असे वाटते. म्हणजे हे लेखकाकडूनच अनवधानाने झालेली गणिती चूक असणार. असो. ही चूक वगळता आदित्य कादंबरी वाचनानंद देण्यात कुठेही कमी पडत नाही.

आदित्य । लेखक अरुण हेबळेकर । मौज प्रकाशन गृह, मुंबई.

लेखक: चेतन गुगळे

कोंकणी!

2011-10-17T13:40:00.011+05:30

गोव्यात आल्यानंतर अगदी ठळकपणे लक्षात येणारी गोष्ट म्हणजे इथे बोलली जाणारी गोड , काहीशी सानुनासिक कोंकणी भाषा. १९९२ साली तिला राजभाषेचा दर्जा मिळाला. पण ती मराठीला इतकी जवळची आहे की अजूनही कोंकणी ही स्वतंत्र भाषा आहे की नाही यावरून वाद होतात. खरं पाहता, मराठी ज्याला कळते त्याला जरा सावकाश बोललेली कोंकणी कळते. आपण सर्वांनीच मुंबई आकाशवाणीवरील 'कोंकणीतल्यान खोबरों' कधीतरी ऐकल्या असतीलच. गोव्याच्या स्वातंत्र्यानंतर गोव्यात महाराष्ट्रात विलिनीकरण आणि त्याच्या अनुषंगाने कोंकणीच स्वतंत्र चर्चा याबद्दल जोरात चर्चा सुरू झाल्या. यावरून हिंसक आंदोलनं सुद्धा झाली पण शेवटी १९७५ साली साहित्य अकादमीने कोंकणीला स्वतंत्र भाषेचा दर्जा दिला. आणि नंतर १९८७ साली गोव्यात कोंकणीला राजभाषा म्हणून दर्जा मिळाला.

कोंकणी ही इंडो युरोपियन समूहातली इंडो आर्यन भाषा आहे. मराठी आणि कादोडी या तिच्या अगदी जवळच्या भाषा आहेत. मालवणी आणि कुडुंबी या भाषा सुद्धा कोंकणीच्याच गटात वर्गीकृत केल्या जातात. 'कोंकण' हे नाव कोंकणे या आदिवासींवरून या प्रदेशाला मिळालं असावं असा अंदाज आहे. आता हे आदिवासी नासिक, डांग ठाणे या प्रदेशात मुख्यत्वेकरून आढळतात, पण प्राचीन काळात त्यांची वस्ती रत्नागिरीच्या आसपास होती असं म्हणतात. त्यांच्या भाषेचं कोंकणीशी काही साधर्म्य दिसतं. संस्कृत आधी वापरात आली की प्राकृत याबद्दल वाद आहेत, त्यात आपल्याला पडायचं नाही. पण प्राकृत ही मराठी आणि कोंकणी दोन्हीची जननी आहे असा एक समज आहे. परंतु, कोंकणीत काही शब्द संस्कृतमधून थेट आलेले आजही वापरात आहेत, ते मराठीत फार प्रचलित नाहीत, जसे की, 'उदक' म्हणजे पाणी 'हांव' म्हणजे मी हा तर सरळ अहम ला जवळचा आहे. आपय (आव्हय) म्हणजे बोलाव, रांध म्हणजे शिजव वगैरे.

वैदिक संस्कृत आणि प्राकृत या दोन्ही भाषा इ.स. २४००च्या आसपास कोंकणात राहत असलेल्या आर्यांच्या वंशजांच्या भाषा होत्या. पैकी संस्कृत ही पूर्णपणे नियमाने बांधलेली, तर प्राकृत ही सगळ्या लोकांच्या बोलण्यात असलेली. प्राकृतच्या अनेक उपशाखा होत्या. यातल्या शौरसेनी प्राकृत आणि महाराष्ट्री प्राकृत या दोन्हींचा कोंकणीवर खूप प्रभाव दिसून येतो. इ.स. ८७५ च्या आसपास महाराष्ट्रात महाराष्ट्री वापरात होती, या महाराष्ट्री प्राकृतामधून अपभ्रंश भाषा उदयाला आली. तिच्यात कोंकणीची बीजं दडलेली आहेत.

सातवाहनांचं साम्राज्य गोव्यातही होतं हे लक्षात घेतलं तर प्राकृतामधून कोंकणीचा विकास झाला असावा असं मानण्याला जागा आहे. कारण सातवाहनांचा सर्व कारभार 'महाराष्ट्रीमधून चालत असे. प्राकृत भाषेत लिहिलेल्या 'गाथा सप्तशती'मधे 'ण' चा वापर सढळ हस्ते होतो. गाथा सप्तशतीमधली णई म्हणजे नदी कोंकणीत येते ती न्हई होऊन. कोंकणीत नऊ ला "णव" म्हणतात आणि 'ण' या अक्षरापासून सुरू होणारे शब्द इतर कोणत्या भाषेत जवळ जवळ नाहीतच! शौरसेनीचा कोंकणीवरचा प्रभाव 'दांडो' 'सुणो' अशा 'ओ'कारान्त शब्दातून दिसून येतो, याच कारणाने म्हणजे शौरसेनीच्या प्रभावामुळे गुजराती आणि बंगाली भाषांमधे असे 'ओ'कारान्त शब्द सापडतात.

महाराष्ट्रमधून मराठी आणि कोंकणी भाषा वेगवेगळ्या विकसित झाल्या असाव्यात, मराठी आणि कोंकणीमधे लक्षात येण्यासारखा ठळक फरक म्हणजे “मी येतो” आणि “मी येते” या दोन्हीसाठी कोँकणीत आहे “हांव येतां”. भूतकाळ आणि भविष्यकाळाची रूपे करताना मात्र “आयलो/आयले” आणि “येतलो/येतले” हे दोन्ही भाषांत सारखंच आहे. पण या दोन्हीं भाषांच्या मधला दुवा म्हणजे 'पैशाचिक प्राकृत'. गोव्यात कोंकणी भाषेत उपलब्ध असलेलं पहिलं लिखाण म्हणजे 'कृष्णदास शामा' याने १५व्या शतकात लिहिलेले गद्य महाभारत आणि रामायण. यांची भाषा खूपशी पैशाचिक प्राकृतला जवळची आहे असं वि. का. राजवाडे यांनी म्हटलं आहे. आजच्या काळातली मालवणी बोली सुद्धा मराठी आणि कोंकणी यांच्या अधेमधे कुठेतरी येते.

ज्ञानेश्वरांनी आपल्या रचना 'अमृतानुभव' आणि ज्ञानेश्वरी' प्राकृतात केल्या असं म्हटलं जातं. अमृतानुभव आणि ज्ञानेश्वरी दोन्हीत कोकणीला जवळचे अनेक शब्द आहेत. त्यांची उदाहरणं इथे देण्याचा मोह आवरत नाही. 'नेणों' म्हणजे "माहिती नाही", बाईल म्हणजे स्त्री, राती म्हणजे रात्र, दिवो म्हणजे दिवा, नीद म्हणजे झोप, मसी म्हणजे शाई, सोयरीक म्हणजे नातं, आणि असेच कितीतरी शब्द! 'निदेचे जाउपे' ही शब्दयोजना म्हणजे निद्रेचे अपत्य, अर्थात अशा तर्हेेची शब्दयोजना कोंकणीत आजही आहे, ती 'करप म्हणजे करणे, 'खावप' म्हणजे खाणे इ. ज्ञानेश्वरीत शब्दांची 'ठावो' 'दिवो" अशी 'ओ'करान्त रूपे येतात ती तशीच्या तशी आजच्या कोंकणीतही वापरात आहेत. किंबहुना कोंकणी नीट बोलता यायला लागली त्यानंतरच ज्ञानेश्वरीचा अर्थ सोपेपणाने समजायला लागलाय.

काळाबरोबर गोव्यातले राज्यकर्ते बदलत गेले तसे, कोंकणी भाषेत आणखी अनेक शब्दांची भर पडत गेली. शेतीशी संबंधित शब्द गोव्यातल्या मूळ रहिवाशांच्या बोलीतून कोंकणीत आले, जसे की, कुमेरी, मेर, खाजण. तसंच तांदूळ, नाल्ल (नारळ) ढोल इ. शब्दांचा उगम द्रविड लोकांकडे आहे. इतिहासात कधीतरी सुमेरियन लोक कोंकणात आले असावेत असा एक कयास आहे. कोंकणीतले काही शब्द सुमेरियन भाषेतून आलेले आहेत. श्री अनंत शेणवी धुमे यानी अशी अनेक शब्दांची उदाहरणे दिली आहेत. मूळ कर्नाटकातल्या कदंबांचं गोव्यावर राज्य होतं, तेव्हा काही कन्नड शब्द कोंकणी भाषेत येणं अपरिहार्यच होतं! जसे भांगर म्हणजे सोनं, तांती म्हणजे अंडे, मॉड म्हणजे ढग. तसेच अरब व्यापार्यारनी आपल्याबरोबर दुकान, जवाब. कबूल, चाबूक असे शब्द आणले ते मराठीतही त्याच अर्थाने वापरले जातात. पोर्तुगीज भाषेतले अनेक शब्द कोंकणीत सामावून गेले, जसे, जनेल म्हणजे खिडकी, कदेल म्हणजे खुर्ची, आलमारी म्हणजे कपाट, कोपेल म्हणजे चॅपेल, पाव म्हणजे पाव वगैरे.

पोर्तुगीजांच्या स्थानिक भाषा नाहीशा करण्याच्या धोरणामुळे कोंकणीत असलेलं प्राचीन साहित्य नाहीसं झालं. पोर्तुगीजांच्या अमदानीत संस्कृत, मराठी किंवा कोंकणी पुस्तक जवळ बाळगणं हा गुन्हा समजला जात असे, आणि जी पुस्तकं जप्त होत ती पोर्तुगीजांनी नष्ट करून टाकली. आजही गोव्यातले अनेक लोक पंढरीची वारी करतात, पूर्वीही करत असत, त्यामुळे मराठी संतसाहित्य मौखिक स्वरूपात गोव्यात जिवंत राहिलं. कृष्णदास शामाची कोंकणी कृती 'महाभारत' पोर्तुगालमधल्या एका संग्रहालयात राहिली त्यामुळे त्याचं नाव तरी राहिलं. मराठी आरत्या ज्याच्या नावावर प्रसिद्ध आहेत तो 'विष्णुदास नामा' याच्या नावावर काही कोंकणी रचना आहेत. पोर्तुगीज काळात कोंकणी ही फक्त बोलीभाषा राहिल्यामुळे कोंकणीला स्वतःची अशी लिपी विकसित करता आली नाही. कदंबांच्या काळात 'गोंयकानडी' नावाची एक लिपी वापरात होती, आता ती अस्तित्वात नाही. साधारणपणे देवनागरी ही नंतरच्या काळात कोंकणीची लिपी म्हणून प्रामुख्याने वापरली गेली. काही पोर्तुगीजांनी ख्रिस्ती धर्मप्रसार करण्यासाठी कोंकणी भाषा शिकून घेतली. मग फादर स्टीव्हन्स याने कोकणी व्याकरणाची आणि कोंकणी भाषेवरच्या ग्रंथाची रचना रोमन लिपीत लिहिलेल्या कोंकणीत केली. १६२२ साली प्रकाशित झालेलं हे पहिलं कोंकणी भाषेतील पुस्तक. सध्या कर्नाटकाच्या किनारी भागात कोंकणी लिहायला कानडी लिपी वापरली जाते तर केरळच्या किनारी भागात मल्ल्याळम लिपी. अगदी थोड्या प्रमाणात अरेबिक लिपीही कोंकणीसाठी वापरली जाते.

पोर्तुगीजांच्या अत्याचारांनंतर २० शतकाच्या सुरुवातीला कोंकणीभाषिकांची अस्मिता जागृत झाली. कोंकणी भाषेच्या संवर्धनासाठी मोठं कार्य केलं ते शणै गोंयबाब अर्थात वामन रघुनाथ वर्दे वालावलीकर (१८७७-१९४६) यांनी. त्यांनी कोंकणीच्या संदर्भात मुंबईत राहून फार मोठं कार्य केलं पण त्याचा पाया मराठीचा द्वेष हा होता. त्यांचं प्राथमिक शिक्षण मराठीत झालं होतं आणि आयुष्य मुंबईत गेलं पण त्यांनी आयुष्यात कधी एकही मराठी शब्द उच्चारला नाही असं म्हणतात. त्यांच्या नावावर २९ कोंकणी पुस्तकं जमा आहेत. कोंकणी भाषेच्या संदर्भात आणखी मोठं कार्य करणारे लेखक म्हणजे माधव मंजुनाथ शानभाग, यानी कारवारला राहून आपलं कार्य चालवलं. यानी १९३९ साली कारवार इथे पहिली अखिल भारतीय कोंकणी परिषद भरवली. शब्दप्रभू बा.भ. बोरकर म्हणजे बाकीबाब यानी आपल्या काही कविता कोंकणी भाषेत लिहिल्या आहेत. ‘सासय’ या कोंकणी कवितासंग्रहासाठी त्यांना साहित्य अकादमीचा पुरस्कारही मिळाला आहे. हल्लीच्या काळात मनोहरराय सरदेसाय, शंकर रामाणी, नागेश करमली, जे बी मोराईस इत्यादींनी उत्तमोत्तम साहित्य निर्मिती कोंकणीत केली आहे; पण यावर कळस चढवला तो रवींद्र केळेकराना मिळालेल्या ज्ञानपीठ पुरस्काराने.

१९६१ साली पोर्तुगीजांच्या पराभवानंतर गोवा हे स्वतंत्र राज्य ठेवावं का या प्रश्नावरून आणि भाषेच्या प्रश्नावरून खूप राळ उडाली. १९६६-६७ आणि १९८६ मधे भाषिक दंगलीही झाल्या. पैकी १९८६ ची दंगल राजभाषेच्या प्रश्नावरून झाली होती. शेवटी राजभाषा म्हणून कोंकणी आणि मराठीला समान दर्जा अशी तोड निघाली. राज्यव्यवहाराची भाषा म्हणून कोंकणी कधीच फार वापरात आली नाही. या पार्श्वभूमीवर आज कोंकणी कुठे उभी आहे? २००१ च्या जनगणनेमधे गोव्याची लोकसंख्या सुमारे १३.४८ लाख होती. यापैकी गोव्यात ७.७० लाख लोकांची मातृभाषा कोंकणी म्हणून नोंदली गेली तर ३.०४ लाख लोकांची मातृभाषा मराठी नोंदली गेली. कोंकणी भाषा बोलणारे ७.६८ लाख लोक कर्नाटकात होते तर ६.५८ लाख महाराष्ट्रात. याचाच अर्थ हा की कोंकणी मातृभाषा असणारे लोक गोव्यापेक्षा इतरत्रच जास्त आहेत! कोंकणी भाषेची चळवळ खरं तर कर्नाटकातून जास्त प्रमाणात चालवली गेली. केरळच्या किनारपट्टीवरही सुमारे ६१००० लोकांची मातृभाषा कोंकणी आहे. गमतीची गोष्ट ही की या जनगणनेमधे भारतातल्या एकूण लोकसंख्येपैकी फक्त ०.२४% लोकांची मातृभाषा कोंकणी होती तर सिंधी ०.२५% आणि नेपाळी ०.२८%.

पूर्वापार, म्हणजे पोर्तुगीज अमदानीतच गोव्यात मराठी भाषेतल्या शाळा सुरू झाल्या होत्या. या शाळांनी गोव्यात भारतीय संस्कृती टिकवायला मोठा हातभार लावला. स्वातंत्र्यानंतर या शाळांना सरकारी अनुदाने सुरू झाली. काही शाळा अनुदान मिळवण्यासाठी नावापुरत्या कोंकणी भाषेच्या माध्यमात सुरू झाल्या. प्रत्यक्षात त्यांचं काम इंग्लिशमधूनच चालत असे. हल्लीच गोव्यातल्या सध्याच्या सरकारमधल्या मंत्र्यांच्या एका गटाने इंग्लिश माध्यमाच्या शाळांना अनुदान देण्यासाठी सरकारवर दबाव आणला. पण त्याबरोबर सरकारने असा निर्णय घेतला की नवीन शाळांना अनुदान देणार नाही, तर आता आहेत याच शाळांतील मुलांच्या पालकांनी आपल्याला कोणतं माध्यम पाहिजे ते लिहून द्यावं. जी भाषा १० पेक्षा कमी पालक एखाद्या वर्गासाठी मागतील, ती भाषा बंद करण्यात येईल. यानंतर भाषिक सार्वमताच्या वेळी झाली तशी मोठी रणधुमाळी उडाली. सरकारचं म्हणणं असं होतं की सर्व पालकांना फक्त इंग्रजीच माध्यम म्हणून हवं आहे. एका धार्मिक संस्थेच्या एकूण १७७ शाळांपैकी सर्व शाळांमधे इंग्रजी माध्यम म्हणून लिहून द्यावं असं फर्मान काढण्यात आलं. प्रत्यक्ष आकडे जेव्हा आले, तेव्हा असं लक्षात आलं की इंग्रजी माध्यम म्हणून एकूण २९५५७ पालकांनी मागितलं, मराठी ३१७५९, तर कोंकणी फक्त २५०२!! कन्नड माध्यम मागणार्यांलची संख्या कोंकणी मागणार्यांुपेक्षा जास्त म्हणजे सुमारे ३००० होती. सरकारच्या या निर्णयाची अंमलबजावणी झाली तर कोकणी भाषेवर दूरगामी परिणाम होतील हे सांगायला कोणी तज्ञ नको. सुदैवाने शशिकला काकोडकर, मनोहर पर्रीकर असे अनेकजण या निर्णयाला शक्य त्या सर्व प्रकारांनी विरोध करत आहेत.

गोव्यात रोजच्या वापराची भाषा मुख्यतः कोंकणी आहे, पण मराठी भाषिकही पूर्वापार आहेत. आता त्यात कन्नड, आणि मल्ल्याळम तसंच हिंदी भाषिकांची मोठी भर पडत आहे. याला कारण म्हणजे गोव्यात रेल्वेबरोबर मोठ्या प्रमाणात येणारे कामगारांचे आणि बेकारांचे लोंढे. त्यातून राजकारण्यांनी आपल्या स्वार्थासाठी या सर्व विस्थापितांना गोव्यात राहणारे म्हणून सामावून घेतलंय. याबद्दल कोणाचा विरोध नाही पण या सगळ्या प्रकारात गोव्यातल्या स्थानिक संस्कृतीचं रूप धूसर होत चाललंय. बरं कोंकणी माणूस कमालीचा सहिष्णू. तो सगळ्यांनाच आपल्यासारखे समजतो. आताच बाजारात, बसमध्ये, सगळीकडे सर्रास हिंदी वापरली जाते. २०२० साली गोव्यात भुमिपुत्र अल्पसंख्य असतील असा अंदाज आहे. त्यामुळेच कोंकणी भाषेचं भविष्य खूपच खडतर दिसतंय. मराठी मातृभाषा म्हणणारे सुमारे ७ कोटी लोक असताना मराठीची दुरवस्था झाली असं आपण म्हणत असतो. तिथे जेमेतेम २५ लाख लोक बोलतात त्या लहानसा जीव असणार्या कोंकणीने कोणाच्या तोंडाकडे पाहावं?

लेखिका: ज्योती कामत

बिल!

2011-10-17T12:58:00.001+05:30

"साहेब, ह्यावेळच्या विस्तारातपण जर त्या समाजाला एकही मंत्री मिळाला नाही, तर ते परत दहा आमदारांची धमकी द्यायला लागतील."

"अहो लक्ष देऊ नका तिकडे. दहा आमदारांच्या धमक्या गेली अडीच वर्षं देताहेत. समित्यांवर बसून मजा मारायला मिळतेय, ती पण जाईल त्यांची. पुन्हा दहानं मोठा फरक पडायचा नाही, तीन-चार इथून तिथून सहज मिळून जातील. तुम्ही त्यापेक्षा गृहमंत्रीपदाचं काय करता येतं ते बघा. मागच्या अतिरेकी हल्ल्यात राजीनामा घेतला होता आपण आबांचा, आता तर एक निवडणुकही उरकलीय, बराच काळ गेलाय. पुन्हा बसवा त्यांनाच."

"अहो पण साहेब ते मित्रपक्षाचे लोक.."

"त्यांना बोंबलू दे हो. त्यांची मलिदेवाली खाती जाणार नाहीत तेव्हढं बघा म्हणजे झालं. आणि दोन-चार राज्यमंत्री इथे-तिथे देऊन टाका."

"पण ते ह्यावेळेस अजून मंत्री मागणार नाहीत कशावरून."

"मागतील ना, पण आमदार आपले जास्त आहेत. गेल्यावेळेस त्यांचे जास्त होते, तेव्हा त्यांची दादागिरी आपण सहन केली. आघाडीचा धर्म आहे तो!"

"ह्म्म.. पण साहेब, ह्या विस्ताराची आत्ता फारशी गरज नव्हती. फुकटच मित्रपक्षाला दोन-चार मंत्रीपदं खैरातीत द्यावी लागणार, आपले आमदार कमी होते, तेव्हा आपल्याला खूपच कमी मंत्रीपदं होती."

"भाऊ, अहो आपल्याला आपले अपक्ष राखायचेत की नाहीत? आणि उद्या विकास पार्टीवाल्यांची कुलंगडी बाहेर पडली आणि त्यांचा राजीनामा मागायची आपल्यावर पाळी आली, तर त्यांचे वीस आमदार राजीनामे फडकवतील, तेव्हासाठी बॅक अप हवा आपल्याकडे."

"ह्म्म."

-----

"ए अकबर, ती हातोडी दे रे." विनय ओरडला.

पंधरा वर्षांचा अकबर धावत धावत हातोडी घेऊन आला. विनयनं अलगद खाली वाकून ती हातोडी घेतली आणि मग सराईतपणे बांबूंच्या त्या सांगाड्यावरून चढत वर गेला. कोपर्‍यावरती खिळा ठोकून त्यात कापडाचं टोक अडकवलं आणि पुढच्या कोपर्‍याकडे गेला. अकबर कुतूहलानं हे सगळं पाहत होता.

भव्य मैदानावरती तितकाच भलाथोरला तंबू उभारण्याचं काम सुरू होतं. दुसर्‍या दिवशी मंत्रिमंडळाचा शपथविधी तिथे होणार होता. वातानुकूलित तंबूचं बांधकाम युद्धपातळीवर सुरू होतं. मैदानाच्या दुसर्‍या कोपर्‍याशी डेकोरेटर्सचा तांत्रिक चमू काहीतरी करत होता. विनय भल्याथोरल्या बांधकामामध्ये कुठेतरी हरवलेला पाहून अकबर तांत्रिक चमूचं काम पाहण्यासाठी निघून गेला.

"काय रे अकबर, कधीपासून लागलास शेठकडे?" दुपारी टपरीवर जेवताना विनयनं विचारलं.

"कलहीच." अकबर तिखट लागल्यामुळे नाकातून वाहणारं पाणी पुसत म्हणाला.

"तुला काही शाळा-बिळा नाही का?" विनयनं अचानक विचारलं.

अकबरला क्षणभर सुचेचना काही. त्यानं टेबलावर नजर फिरवली, सगळे दमलेभागलेले जीव बकाबक खात होते, फक्त विनय थांबून अकबरच्या उत्तराची वाट पाहत होता.

"महिन्याभरापूर्वी अब्बा वारले माझे..."

"बस बस. कळलं मला. जेव आता." विनय एकदम घाईघाईत त्याला पुढे बोलू न देता म्हणाला.

-----

एक जुनाटशी ऍम्ब्युलन्स थडथडत म्युनिसिपल हॉस्पिटलच्या कंपाऊंडमध्ये शिरत होती, तेव्हाच विनय हॉस्पिटलच्या गेटसमोर रिक्षातून उतरला. रिक्षावाल्याला पैसे दिले आणि लक्षपूर्वक हाताचा आधार देऊन रिक्षामधून आपल्या आईला उतरवू लागला.

"तिथे लाईनमध्ये जाऊन बसा." इमर्जन्सी वॉर्डातल्या नर्सनं कोर्‍या चेहर्‍यानं भल्याथोरल्या हॉलच्या एका टोकाकडे बोट दाखवत म्हटलं.

विनय खोकणार्‍या आईला आधार देत कोपर्‍याकडे निघाला. 'जुनी असल्यामुळे प्रशस्त बिल्डिंग आहे.' विनय मनाशीच विचार करत होता.

दोनेक तास लाईनमध्ये बसून आणि आईचा खोकला वाढतच चालल्यानं त्याचा संयम संपला. त्यानं मोबाईलवरून मित्राला फोन लावला आणि थोड्याच वेळात तो एका खाजगी क्लिनिकमध्ये पोचला. चटकन एक्स-रे काढण्यात आला आणि त्याला एका डॉक्टरांचा रेफरन्स देण्यात आला, आणि त्यांच्या कन्सल्टेशन रूमसमोर नेऊन त्याला बसवण्यात आलं. आतला पेशंट बाहेर आला की पुढचा नंबर त्याचा.\

डॉक्टरांची फी फार जास्त नसली तरी बजेटच्या बाहेरच होती, पण आईच्या तब्येतीपुढे काहीच जास्त नव्हतं. घोळ तिथेच झाला होता. आईला टीबी झाल्याचं निदान होतं. तिला हॉस्पिटलाईज करणं भाग होतं. त्यातल्या त्यात चांगलं पण स्वस्त असं हॉस्पिटल डॉक्टरांनीच सजेस्ट केलं. आणि औषधं लिहून दिली, जी हॉस्पिटलच्या डॉक्टरांना वाचायला देण्यास सांगितलं.

त्यानं आईला हॉस्पिटलाईज केलं आणि मग डॉक्टरांनी लिहून दिलेली औषधं हॉस्पिटलच्या डॉक्टरांच्या परवानगीनुसार घेऊन आला. आईला कदाचित तीन-चार दिवस तिथेच राहावं लागेल असं त्याला डॉक्टरांनी सांगितलं होतं आणि तिच्या वॉर्डबाहेर रात्री थांबण्याची परवानगी दिली. मग तो धावतपळत घरी गेला आणि आईसाठी काही हलकं जेवण तयार करून पुन्हा हॉस्पिटलला पोचला.

-----

"तुझे वडील मिल्ट्रीत होते ना? त्याचा काही उपयोग होत नाही काय सरकारी हॉस्पिटलांमध्ये?" रमाकांत विचारत होता. विनयनं शेठकडे फोन करून कळवलं होतं की दोन दिवस यायला जमणार नाही म्हणून. शेठ आधी पगार कापायची धमकी देत होता, पण आई आजारी आहे सांगितल्यावर एक दिवसाची भरपगारी रजा मंजूर केली होती. मग शेजारीच चालू असलेल्या साईटवर काम करणारा रमाकांत त्याला भेटायला हॉस्पिटलात आला होता.

"त्याचा काही उपयोग नाही रे." विनय शून्यात बघत म्हणाला.

"अरे चहा पी. थंड होईल." रमाकांत हातातल्या कटिंगचा एक घोट घेत म्हणाला. दोघे हॉस्पिटलबाहेरच्या टपरीवर बसले होते.

"माझा बाप युद्धात शहीद झाला. पण आम्हाला चक्राशिवाय काही नाही मिळालं." विनय थोडासा कडवटपणे म्हणाला.

"पैसे?"

विनय कुत्सित हसला, " मिळाले ना. बाप मेल्याच्या तीन वर्षांनंतर मिळाले. माझी शाळा सुटली होती. वीरचक्र मोडून विकून झालं होतं आणि मीच गावच्या सुताराकडे काम करताना सुट्ट्या टाकून सरकारी ऑफिसांमध्ये खेटे घालून ते मिळवले." विनयनं चहाचा एक घोट घेतला.

-----

"काय रे आई कशी आहे?" रमाकांतनं ऑफिसात शिरणार्‍या विनयला पाहून विचारलं.

"डॉक्टर सांगताहेत बरी आहे आता. औषधं लिहून दिलीत आणि आराम करायला सांगितलाय. चाळीतच एक बाई डबा देतात, त्यांना सांगून आलोय."

"मग आजपासून काम सुरू तुझं?"

"हो रे. म्हणून तर आलो. शेठनं एकच दिवस भरपगारी दिली होती रजा. आधीच हॉस्पिटलचं बिल अन औषधांच्या खर्चाचे लाखभर झाले रे. बँक अकाऊंट रिकामं होत आलंय. त्यात दोन दिवसाचा पगारही गेला."

"गेला नाही. तुझी रजा भरपगारी करायला सांगितलीय शेठनी." अकाऊंटंटचा असिस्टंट रघू म्हणाला. तो सिगरेट फुकून आत शिरत होता.

"काय सांगतोस?" विनयच्या चेहर्‍यावर एकदम वीतभर हसू उमटलं.

"अरे मोठा लग्गा लागला ना आपल्याला!" रघू त्याची पाठ थोपटत आत गेला.

विनयला अजून उलगडा झाला नाही.

"विनय, तू रमाकांतबरोबर जा. तो शपथविधीचा तंबू उतरवायचाय." सुपरवायझर सांगून आत गेला. विनय सही करायचं रजिस्टर शोधू लागला.

"अरे पण शपथविधी तर परवाच होता ना? आज कसा तंबू?" विनय सही करत म्हणाला.

"तोच तर लग्गा, रघू म्हणत होता तो. म्हणूनच शेठ खुशीत आहे." रमाकांत हसून म्हणाला. "चल रस्त्यात सांगतो."

------

गाडी चालवता चालवता रमाकांत बोलत होता, "अरे शपथविधी झाला आणि दहा नवे मंत्री बनले. पण एकाही मंत्र्यानं पंडाल काढायची ऑर्डर दिली नाही. शेठनं तंबू तसाच ठेवला. दोन दिवस एक्स्ट्रा झाले. वीस लाखाचं जास्तीचं बिल झालं. शेठनं मंजूर पण करून घेतलं. सरकारला काय वीस लाख म्हणजे...."

लेखक: विद्याधर भिसे

'मॅड'

2011-10-17T12:43:00.001+05:30

लहानपणापासून माझा सर्वात आवडता छंद आहे तो पुस्तक वाचण्याचा. हलक्याफुलक्या कथा असलेली पुस्तकं ,ऐतिहासिक कादंबर्‍या, धीरगंभीर वास्तववादी पुस्तकं, माहितीपर पुस्तकं अश्या अनेक प्रकारच्या पुस्तकांचा मी आजवर खूप आस्वाद घेतला आहे. लहानपणी माझे मित्र मला नेहमी म्हणायचे, आम्हाला ही शाळेची पुस्तकं वाचायलाच जीवावर येते आणि तू इतकी जाडजाड पुस्तक कशी वाचत बसतो. मॅडच होते ते , त्यांना काय माहीत की खरं तर पुस्तकं वाचायला कुठे लागतात, ती मनापासून उघडली की स्वत:हूनच ती आपल्याला सगळं सांगत राहतात. आपल्यासमोर सगळी दृश्य जिवंतपणे उभी करतात. तर अश्या ह्या माझ्या पुस्तकवेड्याच्या मनात एक कोपरा खास वपुंच्या पुस्तकांसाठी निरंतर राखून ठेवलेला आहे आणि तसाच एक वेगळा कोपरा 'शाळा' व 'दुनियादारी' ह्या पुस्तकांसाठी राखून ठेवलेला होता. गेली किती तरी वर्ष ही दोन पुस्तक त्या कोपर्‍यात गुण्यागोविंदाने राज्य करीत होती.
पण काही दिवसापूर्वीच त्यांना त्यांचं राज्य 'लंप्या' बरोबर वाटून घ्यावं लागलं. कोण लंप्या ? तुमच्यापैकी अनेक जण कदाचित ओळखत असाल ह्या लंप्याला, पण अगदी गेल्या महिन्याभरापर्यंत मी तरी ह्याला ओळखत नव्हतो. एकाच दिवशी मनाली (स्वच्छंदी) आणि रश्मी (मनस्वी) ह्या दोघींच्या ब्लॉगवर सर्वप्रथम ह्या मॅड लंप्याची मॅड ओळख झाली. मग काही दिवसातच मी हळुवारपणे लंपनच्या मॅड भावविश्वात प्रवेश केला आणि मग काय, मला तो एकदम 'बेष्ट'च वाटला. आणि शेवटी ते काय म्हणतात ना त्यातली गत... लंप्याने थोड्याश्या मॅड असलेल्या मला पूर्ण मॅड केलं,' कम्प्लेट' मॅड... अश्या त्या मॅड लंप्याची मी तुम्हाला इथे ओळख करून देणार आहे. साठा उत्तराची कहाणी पाचा उत्तरी सुफळ संपूर्ण....

तर 'लंप्या' म्हणजेच 'लंपन' हा प्रकाश नारायण संत ह्यांच्या कथासंग्रहामधील नायक - कर्नाटकातील कारवार नजीकच्या एका छोट्याश्या गावात आपल्या आजी-आजोबांबरोबर राहणारा अगदी कोवळ्या वयाचा एक शाळकरी मुलगा. त्याचं स्वत:च एक वेगळंच जग आहे. आजूबाजूचे सगळे सजीव-निर्जीव घटक त्याला ह्या ना त्या कारणाने मॅड वाटतात. अनेक छोट्या छोट्या गोष्टीचं निरीक्षण करायची त्याची मॅड सवय आहे. एकदा का हात डोक्यामागं घेऊन तो एखाद्या गोष्टीकडे पाहू लागला की मग त्याला वेळ-काळाचे काही भान राहत नाही. त्याच्या डोक्यातील चक्र नेहमी चालूच. प्रत्येक गोष्टीचा तो एकोणविसशे वेळा विचार करतो. त्या निरीक्षणावरून तो अनेक भन्नाट 'लॉजिक' लावतो. छान छान गाणी गायला त्याला आवडतात. वाचनाची तर त्याला प्रचंड हौस, अगदी पुस्तकवेडा. त्याला नेहमी दहा बारा तासांऐवजी खरं तर एकोणीस-तास झोपावंसं वाटतं. कधीतरी, आईपासून दूर राहत असल्याने तो थोडासा हळवाही होतो. त्याला त्याची शाळा खूप आवडत असते कारण ह्याच शाळेत त्याच्या आईने शिक्षण घेतलेलं असतं. त्याची एक मैत्रीणही आहे सुमी नावाची, का कोण जाणे पण हिची नुसती आठवण आली तरी त्याला पोटात काहीतरी गडबड झाल्यासारखं वाटतं. तर असा आहे हा आमचा लंप्या.

हा निरागस, अल्लड, आपली अचाट कल्पनाशक्ती वापरणारा आणि थोडासा संवेदनशील लंपू आपल्याला वेगवेगळ्या ठिकाणी घेऊन जातो. त्याचे आजी-आजोबा, आ‌ई-बाबा, सुमी, बाबूराव, मनी आणि लहान बाळ बिट्ट्या, कणबर्गी गंग्या, टुकण्या ,संप्या, परळ्या, यमज्या, हणब्या, एशी, केबी, वंटमुरीकर देसाईंचा बोका, 'लक्ष्मी' झाड, तिथलं तळं, 'हंपायर' जंब्या कटकोळ, लंप्याचा गामा पैलवान खेकडा, ड्रिलचे मास्तर हत्तंगडी, आचरेकरबाई, म्हापसेकर सर , सायकलचं दुकान चालवणारा टी. जी. कासारगोड, नकादुतले खंडागळे मामा, सोन्याबापू, तेलसंगी, हिंडलगेकर अण्णा, साउथ इंडियन तुंगभद्रा, सांबप्रसादचं घर, दुंडाप्पा हत्तरगीच्या टांगा , लंपूला त्याच्यासारखाच एकटा वाटणारा गुंडीमठ रोड अश्या कितीतरी जणांची तो त्याच्या भावविश्वातून ओळख करून देतो; आणि ही सगळी सजीव-निर्जीव पात्र आपल्यासमोर जिवंत होऊन उभी राहतात. आपण एकवीसशे त्रेचाळीस वेळा सगळं परत परत वाचत राहतो. लंपूही आपला हात धरून आपल्याला सगळीकडे हिंडवत राहतो. हळूहळू काळ-वेळेचे, जागेचे, वयाचे सगळे बंध निखळून पडतात. त्याच्याबरोबर मॅडसारख भटकत असताना तो आपला खास की काय तसा मित्र होऊन जातो. अनेक धागे जुळत जातात. आणि मग अचानक कधीतरी नकळत आपणच लंप्या होऊन जातो.

लंप्याला आपल्याशी अशा प्रकारे जोडण्याचे सगळे श्रेय प्रकाश नारायण संतांच्या अप्रतिम लेखनशैलीला जाते. त्यांचे वडील उत्तम ललितलेखक होते तर त्यांच्या आई इंदिरा संत ह्यांच्याबद्दल काही वेगळं सांगायला नको. वयाच्या सतराव्या वर्षीच ललित लेखनास सुरुवात करणार्‍या प्रकाश नारायण संतांनी आपली वेगळी ओळख निर्माण करत ह्या घराण्याला अजून एका उंचीवर नेऊन ठेवलं. त्यांनी अडनिडं वयातील मुलांच्या भावविश्वाचे अगदी सूक्ष्म निरीक्षण केले असल्याचा साक्षात्कार ही पुस्तक वाचतांना आपल्याला वारंवार होतो. कथेची उत्तम बांधणी , अगदी जिवंत वाटणारी वर्णनं, साधी सरळ भाषा, कानडी वळणाच्या मराठी बोलभाषेचा जागोजागी छान वापर, ह्या त्यांच्या ह्या लेखनातील अगदी जमेच्या बाजू . ते उत्तम चित्रकारही होते. त्यांच्या पहिल्या तीन पुस्तकांसाठी त्यांनी स्वतःच रेखाटनं केली होती. ‘मॅड‘ हे मॅड विशेषण कशासाठीही वापरणं, आपल्याला अगदी त्या वयात घेऊन जाणार्‍या शब्दरचना,(खालील मंत्र वाचा) वेगवेगळ्या संख्यांचा वाक्यातला उपयोग, आडवयातील मुलाच्या नजरेतून विविध गोष्टी मांडण्याचं प्रचंड कौशल्य, लंपनचे वेगवेगळया लोकांबरोबर जुळवलेले हळुवार ऋणानुबंध सगळं सगळं आपल्यावर एक वेगळीच जादू करते. मी ह्याचवर्षी कारवार भागाला भेट दिलेली असल्याने ह्या पुस्तकातील अनेक वर्णनांना चांगलाच 'रिलेट' करू शकलो.

गोट्या खेळतांनाचा प्रकाश नारायण संतांनी सांगितलेला भन्नाट मंत्र इथे टाकावासा वाटतोय ....

पंचापांडू - सह्यादांडू - सप्तपोपडे - अष्ट जिंकिले - नऊनऊ किल्ले - दश्शा पेडा - अकलकराठा बाळू मराठा - तिरंगी सोटा - चौदा लंगोटा - पंधराशी परिवळ - सोळी घरिवल - सतरम सीते - अठरम गरुडे - एकोणीस च्यकच्यक - वीसा पकपक - एकवीस कात्री - बावीस रात्री - तेवीस त्रिकाम फुल - चोवीस चोर - पंचवीस मोर

वनवास, शारदा संगीत, पंखा, झुंबर ह्या चार पुस्तकातून लंपनचं भावविश्व तरलपणे उलगडून दाखवतांना ते आपल्याला मनमुराद आनंद देतात. ही चार पुस्तकं म्हणजे एक आगळावेगळा खजिनाच आहे. ह्या चार पुस्तकांचं वैशिष्ट्य म्हणजे ह्यातलं कोणतंही एक पुस्तक वाचलं तरी ते अपूर्ण वाटत नाही. पण एकदा का तुम्ही ह्या लंपनच्या भावविश्वात शिरलात की चारही पुस्तकं कशीही मिळवून तुम्ही ती मॅडसारखी वाचून काढेपर्यंत किंवा त्यानंतरही तुम्ही लंपनला सोडत शकत नाही आणि तो ही तुम्हाला सोडत नाही. ही सगळी पुस्तकं वाचतांना आपल्याला निखळ आनंद देतात पण त्याच बरोबर अनेक कथांच्या शेवटी घडलेल्या घटना मनाला चटका लावून जातात. ' झुंबर' मधील 'स्पर्श' ह्या कथेत आपल्या वडिलांच्या मृत्यूची जाणीव झालेला लंपन तर अंगावर काटा आणतो. खूप हुरहूर लावून जाते ती कथा. लंपनच्या आयुष्यातील तरुणपणाच्या दिवसांवर संतांना एक कादंबरी लिहायची होती पण 'झुंबर' हा कथासंग्रह प्रकाशित होण्यापूर्वीच त्यांचं निधन झालं, आणि मराठी रसिक एका अतिशय चांगल्या कादंबरीला आणि लेखकाला मुकले असं मला वाटतं. खरंच संतांचा तरुणपणाचा लंपन कसा असता... ह्याचं उत्तर कधीच मिळणार नाही ह्याची खात्री असूनही ह्याबद्दल कधीकधी खूप विचार करतो मी ...

लहानपणापासून सत्याण्णव हजार चारशे त्रेचाळीस पुस्तकं वाचलेली असतांना इतका चांगला कथासंग्रह वाचनात कसा आला नाही ह्याचं मला खूप आश्चर्य वाटलं; आणि मला लंप्याची ती ओळ आठवली. "माझ्यासारखा मॅड शोधूनही सापडणार नाही. असला मॅड म्हणजे दहा गुणिले दहा भागिले शंभर! मी. एकच!". मग माझ्यासारखे अजूनही काही पुस्तकवेडे महाभाग असतील ज्यांची लंप्याशी ओळख झालेली नसेल असं वाटलं आणि त्यांच्यासाठी हा लेखनप्रपंच. खरंच कधीतरी अगदी मॅड सारखे काहीतरी वाचत सुटावं असं वाटलं तर लंपनच्या मॅड भावविश्वात जरूर प्रवेश करा ... एक वेगळाच मंतरलेला मॅड अनुभव तुम्हाला मिळेल...

"लंप्याच्या भाषेत सांगायचं म्हणजे, 'एकदा नाही, दोनदा नाही तर अठ्ठावीसशे तीस वेळा जरी ह्या कथा ' मॅड सारख्या वाचल्या' तरी त्या ताज्याच वाटतील. एक निराळ्याच शैलीचा आणि वाचकाशी चटकन संवाद साधून त्यालाही लंप्याच्या वयाचा करून टाकणारा कथासंग्रह मराठीत येतो आहे ह्या आनंदात मी आहे....."- इति पुल.

लेखक: देवेंद्र चुरी

कारखान्यातले भूत

2011-10-17T10:44:00.003+05:30

कोणे एके काळी भंडारा जिल्ह्यात विड्या वळण्याचा उद्योग भरभराटीस होता.स्वस्त आणि मुबलक मनुष्यबळ,जंगलात मोठ्या प्रमाणात उगवणारी तेंदूची झाडे आणि विडी कारखान्याला असणारे पोषक वातावरण, ह्यामुळे बर्‍याच उद्योजकांनी बिडी कारखाने चालवले होते. सिगारेटींचे एवढे प्रस्थ नव्हते; गावोगावी, चौकाचौकांत विड्याच फ़ुंकल्या जात. एकूणच विडी कारखान्यांना भरभराट होती, नफ्याचा उद्योग होता.

काळ बदलला. विड्या ओढणे गावंढळपणा झाला. सिगारेटी ओढणे 'फॅशन' म्हणवू लागली. आता गावागावांत, चौकाचौकांत तरुण पोरं सिगारेटी ओढत 'स्टाइल' मारू लागली . विड्यांची विक्री दिवसेंदिवस मंदावत होती. नक्षलवाद्यांच्या वाढत्या त्रासामुळे जंगलातून तेंदूपत्ता आणणे जिकिरीचे होऊ लागले. तेंदूपत्ता महाग झाला. विडी कारखान्यांना ओहोटी लागली. गावोगावचे छोटे कारखाने बंद पडले. मोठे कारखाने कसेबसे तग धरून होते, पण बरेचसे नतमस्तक झाले.

असाच एक विडी कारखाना एका छोट्याशा गावात टिकण्याची धडपड करत होता. पण घर फिरले की घराचे वासेही फिरतात. जेमतेम टिकून असलेल्या या कारखान्याला एके दिवशी आगीने कवेत घेतले.( गावात अजूनही लोक कुजबुजतात की, आग मालकानेच लावली आणि विम्याची रक्कम खिशात घातली. ) कारखाना सार्‍या मुद्देमालासकट भस्मसात झाला. मातीच्या भिंती आणि वरचे कौलारू छप्पर तेवढे टिकून राहिले. आग विझवण्याच्या प्रयत्नात दोन कामगार मात्र बळी पडले.

कारखान्याच्या कंपाउंडबाहेर कामगारांसाठी मालकाने २०-२१ घरांची एक वसाहत बनवली होती. कारखाना बंद झाल्यावर ती कुटुंबं नव्या रोजगाराच्या शोधात इतरत्र पांगली. मालकाने चाळ भाड्याने चढवली. गावात बदली होऊन येणार्‍या नोकरदार वर्गासाठी ती चाळ सोयीची होती.

कारखान्याच्या भव्य लोखंडी फाटकाला मोठे कुलूप चढवून आणि गावातला आपला बंगला विकून मालक शहरात राहायला गेला.

वर्षामागून वर्षे गेली. जळक्या भिंती आणि फुटक्या कौलांचे छप्पर घेऊन कारखाना एकाकी उभा होता. आवारातल्या सुंदर बागेचे रुपांतर रानात झाले. लोखंडी फाटकाला गंज चढला. चाळीला कारखान्यापासून वेगळी करणारी कंपाउंड मोडकळीस आली. अशा इमारतींसोबत भुतांच्या गोष्टी जोडल्या गेल्या नाहीत तरच नवल. आगीत बळी गेलेल्या त्या दोन कामगारांचा भूत म्हणून पुनर्जन्म झाला होता. कारखान्यासोबत अनेक भूतकथा जोडल्या गेल्या. चाळीत एखादे नवे कुटुंब राहायला आले की , त्यांना ह्या कथा सांगून खबरदार केले जाई. मुलाने जास्त मस्ती केली की, त्याला कारखान्यातल्या भुतांचे भय दाखवले जाई. ' अभ्यास कर नाहीतर कारखान्यात नेऊन सोडेन' म्हणण्याचा अवकाश , मुलगा लगेच अभ्यासाला बसे !

एके दिवशी चाळीत नवे कुटुंब राहायला आले. नवरा-बायको आणि दोन मुले असे छोटेखानी कुटुंब होते. घरप्रमुखाची बॅंकेची फिरतीची नोकरी, २-३ वर्षांत बदली व्हायची. शेजारी आले, विचारपूस केली, गावाबद्दलची माहिती दिली आणि शेजारधर्म पाळत कारखान्याचीही सविस्तर माहिती दिली.

हळूहळू ते कुटुंब चाळीत, गावात चांगलेच रुळले. जवळच असलेल्या शाळेत मुले जाऊ लागली. शेंडेफळ थोडे उनाड होते. त्याचे नाव पंकज,एकदा तो कंपाउंडवरून उडी मारून कारखान्यात जाण्याचा प्रयत्न करू लागला. आईने पाहिले आणि त्याला ओढतच परत आणले. अर्थात उनाडक्या करणार्‍या मुलाला वठणीवर कसे आणायचे हे सर्वच आयांना ठाऊक असते. आईने त्याला तिखट-मीठ लावून कारखान्यातल्या भुतांच्या गोष्टी सांगितल्या. खरे तर तिचा भुतांवर विश्वास नव्हता, पण ह्याने पुन्हा पुन्हा कारखान्याकडे जाऊ नये हा त्यामागचा हेतू होता. बर्‍याच वर्षांपासून बंद असलेल्या कारखान्यात साप-विंचवांचा धोका होता. रान माजले होते. अशा जागी ती माउली आपल्या लेकराला कसे जाऊ देईल ?

पंकजने आईवर विश्वास ठेवला. मनात कुठेतरी भूत घर करून बसले. आता संध्याकाळी संधिप्रकाशात, रातकिड्यांच्या किर्र-किर्र आवाजात कारखान्याकडे लक्ष गेले की, त्याच्या उरात धडकी भरायची. कंपाउंडवरून उडी मारण्याचा विचार मात्र त्याच्या स्वप्नातही आला नाही.

वर्गात पंकजचा एक चांगला मित्र बनला होता, अमोल. अमोल चुणचुणीत आणि हुशार मुलगा होता. दोघांची चांगलीच गट्टी जमली. दोघे एकाच बाकावर बसायचे, एकत्र डबे खायचे आणि खेळायचे. शाळेमागे थोडे अंतर चालत गेले की शेतातून तळ्याकडे जाणारी एक पायवाट होती. तिथे एक मोठे चिंचेचे झाड होते. दूर कारखान्याची मागची बाजू दिसायची. लांबच लांब काळपट लाल भिंत आणि थोड्या-थोड्या अंतराने असलेल्या लोखंडी गजाच्या मोठ्या खिडक्या. बरेचदा दोघेही सुटीत त्या झाडाखाली येऊन बसत. हे त्या दोघांचे छोटेसे विश्व होते. निवांत बसून गप्पा मारायची जागा होती. इथे वर्गातला, पटांगणावरचा गोंधळ नव्हता. होता तो पक्ष्यांचा मंजुळ ध्वनी आणि कुठूनतरी येणारा बैलांच्या गळ्यातल्या घंटांचा किणकीण स्वर. वेगवेगळ्या विषयांवर गप्पा मारायची ती हक्काची जागा होती.

      त्या दिवशी दोघे असेच गप्पा मारत चिंचेखाली बसले होते./ अचानक त्या कारखान्याकडे लक्ष जाऊन पंकज बोलला,
     " तुले का वाटते बे, अम्या, कारखान्यात भूत असल ? "
     " ह्या ss !! काहीच का बे ! आपन अश्या फाल्तू गोष्टीवर विशावस नाही ठेवत. "
      " अबे, पर सबच जन तं म्हनतंत ? "
     " सबच जन म्हनतत म्हनून का झाला, खरा थोडीच असल . मले भुतावर विश्वास नाही. दिसला तं मानीन. आमच्या बाजूच्या घरात अमरभाऊ रायते. तो सांगते का, तो कारखान्यात गेल्ता तं त्याले भूत नाही दिसला. तो म्हन्ते का भूत नाय आहे . आपला भरोसा आहे त्याच्यावर. एकदम डेरिंगबाज मानूस आहे तो. "
    " हव ? "
   " नाइ तं का. खोटा थोडीच सांगून रायलो. आता मले सांग, लोक म्हन्तेत का चिचेच्या झाडावर देवाल रायते. आता आपन तं रोजच या झाडाखाली बसतो का नाही ? कधी कधी सायंकाळी सात वाजेवरी बसून रायलो, पर तुले दिसली आहे ? कधी का आपल्या आंगावर चढली ? नाही नं ? असती तं दिसली नसती का ? " अमोल विजयी मुद्रेत पंकजकडे पाहत बोलला.
     पंकजला उगीच ओशाळल्यासारखे झाले. ह्या वयात मुलांची मानसिक स्थिती विचित्र असते. एखादा मित्र आपण जे करू शकत नाही ते करत आहे म्हणजे काहीतरी अचाट पराक्रम करत आहे असे वाटत असते. घरची बंधने आणि आपल्या मित्राच्या व्यक्तिमत्त्वाचे आकर्षण अशा कात्रीतच तो सापडतो. मित्रासमोर आपली प्रतिमा भागुबाईची होऊ नये असे त्याला वाटत असते. मग तो मनातली भीती लपवतो, सारवासारव करण्याचा प्रयत्न करतो. आपण अगदीच बावळट नाही हे दाखवण्याची धडपड सुरू होते. पंकजने तेच केले.
      " आपन बी भुताले काही भेवत नाही, पर विश्वास ठेवाले का जाते ? जगात चांगला आहे तं वाईट बी असलच . देव आहे तं भूत बी असलच ! "
   " तू ठेव विश्वास, आपन नाही ठेवत. "
   " अन म तुले का वाटते, त्या कारखान्यातल्या विहिरीत पाह्यला तं मानूस साप बन्ते अनं तिच्यात पडते, खरा असल ? "
   " तुले कोनं सागंलन ? "
    " नाही.....असाच इखनाल-तिखनाल ऐकलाओ... "
     खरे तर त्याला ही गोष्ट त्याच्या आईनेच सांगितली होती, पण अजूनही आपण आईने सांगितलेल्या गोष्टींवर पटकन विश्वास ठेवतो , हे अमोलसमोर स्वीकार करायची त्याला लाज वाटली. तो पुन्हा आपले हसे उडवेल अशी भीती होतीच.
    " ते सब झूट आहे बे पक्या . असा कधी होऊ शकते का ? वाटल्यास तूच त्या विहिरीत डोकावून पाह्य. "
    खरे तर तेव्हा पंकज " नाही भाऊ, मी कायले रिस्क घेऊ ? " म्हणणार होता , पण स्वतःला सावरून तो म्हणाला, " हव बे, जाऊन पाहावा लागल एखाद-दिवशी. "
    " अबे, उद्याच जाऊन जा. "
     " हव."

    घंटा झाली. दोघे उठले आणि वर्गाकडे जायला निघाले. वर्गात पंकजच्या डोक्यात तोच विषय घोळत होता आणि शाळा सुटल्यावर घरी जातांनाही त्याच्या डोक्यातून कारखान्यातले भूत काही जात नव्हते. रात्री झोपतांना पडल्यापडल्या त्याने विचार केला की एकदा खरंच कारखान्यात जायला हवे. भूत खरंच आहे की नाही बघायला हवे. त्याचे विचारचक्र सुरू झाले,

   " मी जाईन, पुरा कारखाना फिरीन. भूत आहे का नाही पाहून येईन. पर विहिरीत नाही पाहीन. समजा विहिरीत पाह्यलो अनं साप होऊन विहिरीत पडलो तं ? बाहेर कसा येईन ? बाहेर आल्यावर आईले का सांगीन ? पर सापाच्या रूपात आई मले ओळखल का ? अनं बाहेर येताच नाही आला तं ? मंग तं आई परेशान होऊन जाईल. अनं मी साप बनून का करीन ? शाळेत कसा जाईन ? छी... भेपका अनं उंदरं खावा लागल. यक्क थू ! नाही, आपन विहिरीत नाही पाहावाचा. पर कारखान्यात जाईन. भूत दिसलाच तं त्याले 'अगा मामा, अगा दादा ' करून पटवीन म्हंजे तो मले सोडून टाकल. काही नाही करल. उद्याच जाऊ का ? हव, उद्याच जातो.. नाही, नाही... उद्या नाही, मंग कई आरामात जाईन." असा सगळा विचार करत त्याला कधी झोप लागली हे कळलेच नाही.

दुसर्‍या दिवशी वर्गात अमोलने त्याला विचारलेच, " का पक्या ? का म्हनतेस ? जाशील का बे कारखान्यात ? "

     " हव जाईन नं बे. कावून नाही जाईन ? मी घाबरतो थोडीच ! "

    आता जायचे तरा ठरवले आहे, तसे अमोलला सांगितले पण, पण जायचे कधी हा प्रश्न पंकजच्या मनात होता. पुढचे एक-दोन दिवस अमोल त्याला 'कधी ?' विचारायचा आणि हा 'लवकरच' असे उत्तर द्यायचा. हळूहळू गप्पांमध्ये नवे विषय आले आणि हा विषय मागे पडला. पण कारखाना तर रोजच पंकजच्या नजरेस पडायचा. त्यामुळे हा विषय त्याच्या डोक्यातून तरी जात नव्हता. ' कधीतरी आपन कारखान्यात जाऊन पाहायचे' अशी त्याने मनाशी खूणगाठ बांधली असली तरी तो दिवस काही उजाडत नव्हता.

      त्यांच्या ह्या चर्चेला सुद्धा आता वर्ष होत आले होते. एक दिवस त्याच्या आईला सामानाची आवराआवर करतांना त्याने पाहिले. हे दृश्य त्याच्या ओळखीचे होते. बाबांची पुन्हा बदली झाल्याचे त्याच्या लक्षात आले, त्याने आईला विचारता उत्तर आले की या रविवारी निघायचे आहे. त्याला कारखान्यातल्या भुताबद्दल केलेला निश्चय आठवला. म्हणजे त्याच्या हाती फक्त ४ दिवस होते. मनाचा हिय्या करून कारखान्यात भुताच्या शोधात जायचे आणि ह्या प्रकरणाचा निकाल लावायचा असे त्याने ठरवले.

            मनाची तयारी करण्यातच पुढचे दोन दिवस गेले. शुक्रवारी शाळेत जाताना शाळेतून परतून कारखान्यात जायचे असे त्याने ठरवले. मात्र त्याने ही गोष्ट अजून अमोलला सांगितली नव्हती. आपण अजूनपर्यंत कारखान्यात गेलेलो नाही हे त्याला कळले तर तो आपली उडवेल, असे त्याला वाटले. त्यापेक्षा उद्या शाळेत आपण सांगायचे असा त्याने विचार केला.

        शुक्रवारी शाळेतून तो लगबगीने परतला. हिवाळ्याचे दिवस होते. अंधार लवकर पडतो तेव्हा घाई करणे गरजेचे होते. त्याने कपडे बदलले आणि आईचे लक्ष नाही हे बघून तो कंपाऊंडकडे गेला. विटांच्या भिंतीत असलेल्या खाचांमध्ये पाय रोवत तो भिंतीवर चढला. भिंतीवरून त्याने कारखान्यावर नजर फिरवली. हिवाळ्याचे दिवस, संध्याकाळचे पाच वाजले असावेत. प्रकाश मंदावला होता. बागेतली बेछूट वाढलेली झाडे, तण , झुडूप आणि तो पडका कारखाना. सारेच दृश्य मनात भीती निर्माण करणारे होते. तो भिंतीवरून खाली उडी मारणार तेवढ्यात त्याचे लक्ष झाडीत दडलेल्या विहिरीकडे गेले आणि काळजाचा ठोका चुकला. पण आता माघार घ्यायची नाही असे त्याने ठरवले होते. "जय बजरंग बली, तोड दे दुश्मन की नली " म्हणत त्याने भिंतीवरून उडी मारली. मनात " भूत पिशाच निकट नहीं आवें...." सुरू झाले होते आणि तो सगळीकडे भिरभिरती नजर ठेवत एक-एक पाऊल टाकत होता. अचानक चर्र.. असा आवाज झाला आणि त्याने भिंतीकडे धूम ठोकली. पण, भिंतीवर चढतांना त्याने मागे वळून पाहिले, तेव्हा त्याच्या लक्षात आले की तो पाचोळ्यावर पाय पडल्याचा आवाज होता. " ह्या ss आपन बिनफ़ुकट घाबरलो, " त्याने मनात म्हटले. तो परत वळला आणि आता सरळ कारखान्याकडे जाऊ लागला. पण वारंवार त्याचे लक्ष त्या विहिरीकडे जात होते. कोण जाणे, पण त्या विहिरीत एक विचित्र आकर्षण होते. पण आपण विहिरीत डोकावलो तर विहीर आपल्याला साप बनवून आत ओढेल आणि साप बनलो तर मग आई काय म्हणेल हा विचार त्याच्या डोक्यात यायचा आणि तो विहिरीकडे जाणे टाळायचा. आता तो कारखान्याच्या अगदी समोर उभा होता. त्याच्या डोळ्यासमोर पोपडे उडालेल्या जळक्या काळपट भिंती होत्या. सगळीकडे कोळ्याच्या जाळ्यांचे साम्राज्य होते आणि खाली फरशी पाल्यापाचोळ्याने झाकली गेली होती. तो कारखान्यात शिरला. दोन्ही बाजूंना छोट्या छोट्या खोल्या होत्या. तो त्या खोल्यांत शिरला. फुटक्या कौलांतून प्रकाश अंधार दूर सारत होता. तो एकेका खोलीत जाऊन फेरी मारून यायचा. अजून त्याला भूत दिसले नव्हते. आता त्याची भीती बरीच कमी झाली. तो शेवटच्या खोलीत शिरला. लांबच लांब खोली होती. थोड्या-थोड्या अंतरावर लोखंडी गजांच्या अनेक मोठ्या खिडक्या होत्या. हे कदाचित गोदाम असावे, असा त्याने अंदाज बांधला आणि तो खरा देखील होता. ते गोदाम होते. चिंचेच्या झाडाखालून आपल्याला हीच खोली दिसते हेदेखील त्याच्या लक्षात आले. त्याने चौफेर नजर फिरवली. खाली फुटक्या कौलांचा खच होता, पालापाचोळा, कोळिष्टके होतीच. तो खिडकीबाहेरून कसे दृश्य दिसते हे बघायला खिडकीपाशी गेला. चिंचेच्या झाडाखाली त्याला एक आकृती दिसली. अंधुक प्रकाशात चेहरा नीट दिसत नसला कपड्यांवरून आणि एकंदर शरीरयष्टीवरून हा अमोलच असल्याचे त्याच्या लक्षात आले. अमोल कधीकधी शाळा सुटल्यावरदेखील चिंचेच्या झाडाखाली बसून चिंतन का मनन, अमोलच्याच भाषेत, "विचार करतो विश्वाचा" वगैरे अलाना-फलाना करत असतो हे त्याला माहीत होते.

        अचानक पंकजच्या मनात एक विचार आला.

    "समजा आपन अमोलले उद्या सांगितला की कारखान्यात जाऊन आलो तरी त्याचा विश्वास बसन्याची शक्यता कमीच राह्यल. आज तो आपल्या डोळ्यानं पाह्यल तं त्याचा विश्वास पन बसून जायल. "

    आणि तो खिडकीपाशी जाऊन अमोलला हातवारे करू लागला. मोठ्याने हाका मारू लागला. पण अमोलचे काही लक्ष जाईना. एव्हाना अंधारू लागले होते. कदाचित ह्यामुळे असेल, असे वाटून तो अधिकच मोठमोठ्याने हातवारे करू लागला. खिडकीतून हात बाहेर करून आपल्याकडे बोलवू लागला. पण अमोल खाली मान घालून कुठल्या विश्वात गुंग झाला होता देव जाणे. तो जणू तिथेच थिजला होता, काहीच प्रतिसाद देत नव्हता. शेवटी कंटाळून पंकजने तो प्रयत्न सोडला आणि खिडकीतून परत वळला. मग त्याने उग्गाच खेळ म्हणून खोलीच्या ह्या टोकापासून त्या टोकापर्यंत उड्या मारत धाव घेतली. मग पुन्हा एकदा प्रयत्न करावा म्हणून खिडकीपाशी गेला तर अमोल तिथे नव्हता. तो घरी परतला असावा. इकडे कारखान्यात पंकजची भीड पुरती चेपली होती. तो आता कारखान्यात " अगा भूत भाऊ, भूत काका, भूत मामा, सामोर ये गा .." असे मोठ्याने ओरडत हिंडत होता. तो आता कारखान्यातून बाहेर पडला. त्याचे लक्ष पुन्हा विहिरीकडे गेले.

" आता भुताची कहानी खोटी आहे म्हंजे सापाची पन खोटीच असल.. " त्याने विचार केला.

तो हळूहळू विहिरीकडे जाऊ लागला. पण त्याच्या डोक्यात पुन्हा विचार आला,

" अनं सापाची गोष्ट खरी राह्यली तं ? मंग त मी साप बनून जाईन. मग आई का म्हनल ? भुताले तं पटवता पन येऊन जायल, पर सापाचा मानूस कसा बनीन ? " आणि तो परत विहिरीपासून दूर झाला.

" कारखान्यात भूत नाही आहे इतका माहीत झाला तोच बहोत आहे, आता जास्ती मस्ती नाही करावले पाइजे , " असा विचार करत तो कंपाउंडपाशी आला आणि भिंतीवर चढला.

एव्हाना चांगलेच अंधारले होते, पण तो आता अंधाराला घाबरत नव्हता. त्याने पुन्हा एकदा कारखान्यावर नजर फिरवली आणि अगदी आनंदाने खाली उतरला.

     घराकडे परत जातांना त्याला खूप हलके वाटत होते. एक ओझे उतरले होते. कारखान्यात भूत नाही हे त्याला कळले होते. उद्या अमोलला हे सारे सांगायचे हे ठरवले. आज त्याला अतिशय शांत झोप आली.

       दुसर्‍या दिवशी शनिवार, सकाळची शाळा, पण पंकजला जाग आली नाही. आईनेही त्याला धपाटे घालून उठवले नाही. जेव्हा जाग आली , तेव्हा सकाळचे १० वाजले होते. त्याची शाळा सुटली होती. त्याने आईला विचारले तर तिने सांगितले की, आपण आजच जात आहोत. म्हणून तुला उठवले नाही. काल अचानक जाण्याचा दिवस बदलला. तुझ्या शाळेचे सगळे काम झालेच आहे. तिने त्याला पटकन आवरून तयार व्हायला सांगितले. तो अमोलला भेटू शकत नव्हता. भूत नाही हे त्याचे म्हणणे पटले आहे हे सांगू शकत नव्हता. अमोलने त्याच्या जीवनात किती मोठे स्थान बनवले आहे हे सांगू शकत नव्हता. आणि शेवटचे चिंचेच्या झाडाखाली बसून पोटभर गप्पा करू शकत नव्हता. एक गळाभेट पण घ्यायची होती.

" आई, मी शाळेत जाऊन येऊ ५ मिन्टं ? " त्याने विचारले.

" अरे , आता कसा जाशील ? वर्ग चालू असतील आणि आपली सगळी तयारी झाली आहे. गाडी बाहेर वाट बघत आहे. आवर पटकन"

उगाच त्याच्या मनावर मळभ दाटले. गाडीत बसून जातांना इथली ३ वर्षें डोळ्यांसमोर येऊ लागली. आणि कारखान्यातले चित्र तर वारंवार डोळ्यांपुढे यायचे. कालचा दिवस त्याच्या आयुष्यातला महत्त्वाचा दिवस होता. मनातल्या मनात तो म्हणाला,

" अम्या, दोस्ता, तू सही होतास. आपला आता बिल्कुल विश्वास बसला आहे. भूत नावाची गोष्ट या जगात रायतच नाही...... "

-------------------------------

    आज अमोल शाळेत अंमळ लवकरच आला. वर्गात त्याची नजर भिरभिरली. मग तो आपल्या जागी जाऊन बसला. पण त्याची सारखी चुळबूळ सुरू होती. प्रार्थना संपली, वर्ग सुरू झाले तरी त्याच्या बाजूची जागा रिकामीच होती. पंकज आला नव्हता. त्याने पंकजच्याच चाळीत राहणार्‍या मित्राला विचारले, त्याने सांगितले की , ते लोक आजच जाणार होते, गेले असतील.

   " पन तो तं उद्या जानार होता ? "

" हव, पन काल रात्री त्याची आई माझ्या आईले भेटाले आली होती तं माहीत झाला का ते आजच चाल्ले म्हनून. "

" हट बे यार... त्याले एक मोठी गोष्ट सांगावाची होती बे.. कालचा दिवस जबरदस्त होता बे..

    पक्या, दोस्ता, तू सही होतास, आपला आता बिल्कुल विश्वास बसला आहे. भूत नावाची गोष्ट या जगात रायतेच..... "

लेखक: संकेत पारधी

गुंतता हृदय हे !!

2011-10-17T09:15:00.002+05:30

साठ्ये कॉलेजमध्ये एकदम उत्सवाचे वातावरण होते. कॉलेजच्या वार्षिक युथ फेस्टिव्हल्सची तयारी जोरदार सुरू होती. रोज टीव्ही, वर्तमानपत्रात जाहिराती झळकत होत्या. एकंदरीत हा फेस्टिव्हल कॉलेजसाठी प्रतिष्ठेचा बनला आणि त्यामुळे आयोजनात कुठल्याही प्रकारची हयगय केली जात नव्हती. फेस्टिव्हलच्या थीमचा एक भाग म्हणून, कॉलेजने दरवर्षीप्रमाणे एक स्मरणिका छापायचे ठरवले आणि त्यासाठी मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी साहित्य पाठवण्याचे विद्यार्थ्यांना आवाहन केले गेले. त्यासाठी येणार्‍या प्रत्येक प्रवेशिका पारखून निवड करणे सुरू होते. मराठी साहित्य छाटणीचे काम कॉलेज जिमखान्यात सुरू होते. ह्या आयोजनाला सगळ्यांनी उत्तम प्रतिसाद दिला होता आणि एक से बढकर लेख, कविता आयोजाकांपर्यंत पोचल्या होत्या. इतके लेख आणि साहित्य त्यांच्याकडे पोचले की, त्यांनी अजून प्रवेशिका घेणे बंद केले आणि तशी सूचना नोटीस बोर्डावर लावली. सगळे आयोजक कॅन्टिनमध्ये चहा घ्यायला गेले.

जेव्हा ते सगळे जण परत आले, तेव्हा त्यांना जिमखान्याच्या टेबलावर एक बंदिस्त लिफाफा आढळला. फेस्टच्या मासिकासाठी कोण्या एका मुलीने कविता लिहून पाठवली होती. त्या पाकिटावर तिने नाव आणि बाकी माहिती लिहिली होती. आयोजकांपैकी एकाने ते पाकीट उघडलं आणि कविता वाचायला सुरुवात केली..

==================================

आज पुन्हा तेच स्वप्न पडलं..

मला उडता येत होतं..

आसमंतात करत होते मुक्त संचार..

स्वच्छंदी मनात फक्त तुझाच विचार..

पंख काही नव्हते मला..

तरीही मी उडत होते..

हवं तसं हवं तिथे..

जणू मी हवेत तरंगत होते..

मग मनात विचार आला..

कुठे बरं जावं, काय बरं शोधावं..

क्षणाचाही विलंब झाला नसावा..

आतून वाटले तुझा चेहरा पाहावा..

रात्रीचा गर्द अंधार..

सगळं जग निद्राधीन..

मी मात्र तुझ्या ओढीने..

उडत राहतेय दिशाहीन...

अखेर एक खिडकी दिसते..

हे तुझेच घर अशी खात्री पटते..

मला कसं कळलं विचारू नकोस..

स्वप्नातल्या गोष्टींवर अंकुश नसे

मी तशीच विहरत त्या खिडकीपाशी येते..

तुझ्या ओढीने शोधाशोध करते..

पलंगावर तू निर्धास्त पहुडलेला..

अंधारात फक्त तुझा चेहरा उजळलेला..

डोळ्याचे पारणे फिटेपर्यंत..

मी फक्त तुला पाहते..

अरे कूस बदलू नकोस..

असंच मनोमन पुटपुटत राहते..

===============================

स्मरणिकेचे संपादक: "ह्म्म्म.....चांगला प्रयत्न आहे...प्रियकराची खूप आठवण येतेय वाटतं हिला. एकदम जीव ओतून लिहायचा प्रयत्न केलाय. पण... पण आपण ही कविता नाही स्वीकारू शकत, ह्याहून दर्जेदार कविता आपल्याकडे आल्या आहेत. (ते शिपायाला हाक मारतात)

"पांडू, हे पाकीट त्या पोरीला नेऊन दे आणि तिला सांग कविता नाही स्वीकारू शकत म्हणून" आणि सगळे कामात गर्क होतात. ’तो’ मात्र ती कविता वाचून स्तब्ध झाला होता. त्याला राहून राहून त्या मुलीचं नाव ओळखीचे वाटत होतं. तो लगेच पांडूच्या मागून धावत गेला आणि आडूनआडून बघायला लागला की ती मुलगी नक्की कोण...पांडू एका वर्गासमोर जाऊन उभा राहतो आणि त्या मुलीला आवाज देतो. ती बाहेर येते, पण ’त्या’ला तिचा चेहरा दिसत नाही. तिला आपली कविता नाकारली आहे हे निश्चितचं आवडत नाही, आणि ती तो कागद चुरगळून बाहेर भिरकावते. ’तो’ तिला बघायचा प्रयत्न करतो, पण त्याला फक्त एक पाठमोरी आकृती दिसते, जी डोळे पुसत वर्गात जात असते. ’तो’ लगबगीने उठतो आणि धावतच त्या कागदाच्या बोळ्याजवळ पोचतो. कोणी बघत नाही हे बघून, ती कविता नीट घडी करून खिशात ठेवून देतो. कॉलेजच्या आवारात विविध स्पर्धांच्या पात्रता फेरी सुरू होत्या. सगळीकडे नुसता गोंधळ सुरू होता. सगळी तयारी पूर्णं होत आली होती. आता सगळे आतुरतेने त्या दिवसाची वाट बघत होते, पण त्याच्या मनात एक वेगळीच घालमेल सुरू होती.

होता होता फेस्टिव्हलचा दिवस उजाडला. कॉलेजच्या प्रिन्सिपलांनी अधिकृतपणे फेस्टिव्हल सुरू झाल्याची घोषणा केली. आता पुढचा आठवडाभर नुसता हैदोस घालायला सगळे मोकळे. विद्यार्थ्यांच्या झुंडीच्या झुंडी विविध स्पर्धेतून भाग घेत होत्या, सर्वांचा उत्साह वाखाणण्याजोगा होता. सायन्स म्हणा, वक्तृत्व म्हणा, रोबोटिक्स म्हणा की गायन म्हणा....आयोजनात काही कसूर पडली नव्हती. सगळं कसं सुरळितपणे सुरू होतं. संयोजकांनी उपस्थित सगळ्यांना "उत्सव" ह्या स्मरणिकेचे वाटप सुरू केलं. साहित्याची ही मेजवानी कोणी सोडेल तर शप्पथ... सगळे अधाश्यासारखे जिथे जागा मिळेल, तिथे बसून स्मरणिका वाचायला लागले.

त्यातल्या कथा आणि कविता इतक्या उत्कृष्ट दर्ज्याच्या होत्या की सगळ्यांना ते आवडत होतं. तिला सुद्धा स्मरणिकेची एक प्रत दिली होती, पण ती तोंड पाडून लायब्ररीकडे जात होती. तिला अजिबात रस नव्हता वाचनात. कविता नाकारल्यामुळे तिचा प्रचंड हिरमोड झाला होता. तासभर लायब्ररीत बसून ती घरी जायला निघाली. दरवाज्यातच तिच्या मैत्रिणी घोळक्याने उभ्या होत्या आणि काही तरी कुजबुजत, हसत होत्या. तिला काही कळले नाही, तिने विचारलं तिच्या मैत्रिणीला, "काय गं.. काय झालंय?" तिच्या मैत्रिणीने काही न बोलता, स्मरणिकेचे एक पान उघडून तिच्या पुढे केलं. कवितेचे शीर्षक "शीर्षक नसलेली कविता" होतं आणि ती तिचीच कविता होती. कोणीतरी त्या कवितेचे रसग्रहण केलं होतं.

कसला तरी शॉक लागल्यासारखं ती उभी होती, काय बोलावं तिला सुचत नव्हतं. तिने ते रसग्रहण वाचलं आणि तिचे डोळे पाण्याने डबडबून गेले. काही झालं तरी ती स्वतःला सावरू शकत नव्हती. ज्याने ते रसग्रहण लिहिलं होतं, त्याने तिच्या भावना तंतोतंत हेरल्या होत्या आणि त्या सुरेख शब्दातून मांडल्या होत्या. ती धावतच जिमखान्याकडे निघाली. तिथे चौकशी केली त्या लेखाबद्दल, पण कोणालाच काही नक्की माहीत नव्हते. लेखकाचे नावं अनामिक असल्यामुळे त्यावरून ओळखणे अशक्य होते. ती बावरून इकडेतिकडे बघू लागली. काय करावं, कोणाला विचारावं म्हणून मग ती कल्चरल कमिटीच्या ऑफिसकडे जाऊ लागली. निदान त्यांना नक्की माहीत असेल ह्या आशेने. तिथे गेली, पण तिथे कोणीच नव्हते.

ती दरवाज्याजवळ असलेल्या बाकावर ढिम्मपणे बसली. मनात विचारांचे सत्र सुरू होतेच. कोणी केलंय हे रसग्रहण, कोण मला इतकं चांगलं ओळखत इथे. बालपणापासूनचे शिक्षण रत्नागिरीला झाल्यामुळे, हे तर माझं पहिलंच वर्ष ह्या कॉलेजमध्ये, नव्हे ह्या शहरातसुद्धा. काय करावं कळत नव्हतं. आजवर जे कोणाला तिने कधी सांगितलं नाही, ते आज तिलाच कोणीतरी समजावून सांगतंय. त्या एक एक शब्दात अशी जादू होती, की तिला नकळत त्याची आठवण येऊ लागली. जुने दिवस आठवू लागले. शाळेतली शेवटची दोन वर्ष आणि ज्युनिअर कॉलेजमध्ये असतानाचे दिवस तिच्या डोळ्यासमोर झरझर येऊ लागले. त्या घडामोडी, ते मित्र, त्या पिकनिक्स, ती भांडणं आणि तो... हो त्याला कशी विसरणार होती ती. त्याच्या आठवणींत तिने अनेक रात्री रडून जागवल्या होत्या. कोणी कधी नकळतपणे आपल्या आयुष्यात येतो, आपल्याला धीराने सांभाळतो, आपण आपलं आयुष्य त्याच्यावर समर्पित करायला तयार असतो आणि अचानक..अचानक तो कुठेतरी दूर निघून जातो. ना त्याची काही खबर, ना कधी फोन. :(

त्याला डोळेभरून बघायला तिचे डोळे आसुसले होते, पण अचानक तो निघून गेला होता, तिच्या आयुष्यातून. तिच्या मैत्रिणींनी खूप समजावलं, जाऊ दे, त्याला विसर आता, त्याला तुझ्याबद्दल काही वाटत नाही. काही वाटत असतं तर तो गेलाच नसता तुला सोडून. तू तुझं आयुष्य बरबाद करून घेऊ नकोस... पण हिच्या मनात तो कुठेतरी खोलवर रुतून बसला होता. त्याचा आवाज, त्याची माया, त्याचा लडिवाळपणा ती अजिबात विसरू शकत नव्हती. आज इतक्या वर्षांनी तो भेटेल असं तिला वाटलं, पण तो कशाला येईल परत? जर त्याला यायचं होतं, तर सोडूनच का गेला... जाऊ दे, आपण नको त्याचा विचार करायला असं मनात म्हणत ती बाकावरून डोळे पुसता उठायला लागली.

तेव्हढ्यात कोणीतरी तिला आवाज दिला,"हाय, तू तिच नं जिचं शाळेपासून...(तो अडखळत बोलत होता)"
ती डोळे पुसत म्हणाली,"Excuse Me, तू कोण.. तुला माझ्याबद्दल काय माहितेय? मी तुला ओळखते काय?" त्यावर तो म्हणाला, "नीट बघ, नक्की ओळखशील..!!"
तिने डोळे पुसले परत आणि त्याच्याकडे बघून आठवू लागली की ह्याला कुठे बघितलंय म्हणून... काहीसं आठवून, "अरे तू तर माझ्या शाळेत होतास नं, बॅकबेंचर..करेक्ट?" :)

"हो बरोब्बर, मला तुझ्याबद्दल बरचसं माहीत आहे..त्यानेच सांगितलं होतं... प्रेम वगैरे एक आभास असतो, असं त्याला वाटायचं. आयुष्यात एक वय असं असतं की प्रत्येकाला एका आधाराची गरज असतेच. त्याला तो फक्त काही क्षणांचा आभास वाटला आणि तो तुझ्या आयुष्यातून निघून गेला...पण मी तुझ्या डोळ्यात येणारं पाणी बघितलंय, तेव्हाही आणि आजही... तुझं त्याच्यावर असलेलं प्रेम मी तुझ्या डोळ्यात वाचलंय, तुझी होणारी तळमळ मी तुझ्या कवितेतून वाचली आणि न राहवून तो लेख लिहिला..."

"क्क्काय... तू तो लेख लिहिलास... पण का? काय गरज होती..? मला वाटलं की... त्याने ...."

"ह्म्म्म्म... मला माफ कर, पण काही गोष्टी नाही सांगू शकत. प्लीज, मला कारण विचारू नकोस, मी नाही सांगू शकणार"

"तुला सांगावंच लागेल, आज मला वाटलं की कितीतरी वर्षांनी तो माझ्याशी बोलतोय...तिच भावना, ते प्रेम. मला तू सांग, हा नक्की काय प्रकार आहे"

"प्लीजजजजजज, मला नको भाग पाडू... मी नाही सांगू शकणार"

"तुला सांगावंच लागेल, तुला माझी शप्पथ..." (हे बोलताना तिने हलकेच जीभ चावली. अरे ह्याला आपण असं कसं बोललो, कुठल्या हक्काने..) ती वरमून त्याला सॉरी म्हणाली, "नको सांगूस, नसेल सांगण्यासारखं"

"खरंच नाही सांगण्यासारखं, काय सांगू तुला.. (त्याचा आवाज एकाएकी चढला) बोलू काय नी सांगू काय? सांगू की माझं तुझ्यावर प्रेम होतं आणि आजही आहे? तुला होणारा त्रास मी बघितलाय. पण तुझी त्याच्यासाठी होणारी तळमळ इतकी निर्मळ होती, की माझं एकतर्फी प्रेम तुला कधी सांगू शकलो नाही.. कधी धीर झालाच नाही. तो असा निघून गेला त्याला किती दूषणं दिली सगळ्यांनी, पण तू त्याला कधी काही म्हणाली नाहीस. लोकं त्याच्याबद्दल काय नको नको ते बोलत होती, पण तुझं मन फक्त त्याच्यावर वेड्यासारखं प्रेम करत होतं आणि त्याच्या वाटेकडे डोळे लावून बसलं आहे.. अगदी आजपर्यंत... मला काही हक्क नाही तुझ्या भावनांना लोकांसमोर आणायचा. पण.. पण त्यादिवशी तुझ्या डोळ्यात अश्रू आणि एक विशिष्ट संताप बघितला आणि राहवलं नाही आणि ती कविता..... सॉरी !!" :(

ती काहीचं बोलत नव्हती... खाली मान घालून हातातल्या रुमालाशी चाळा करत होती... तो गप्प का झाला म्हणून तिने डोकं वर काढलं, तर तिला फक्त त्याची डोळे पुसत जाणारी पाठमोरी आकृती दिसली..तिने ना त्याला थांबवलं नं त्याने मागे वळून बघितलं :( :(

लेखक: सुहास झेले

चक दे इंडिया!

2011-10-17T00:28:00.002+05:30

लेखन आणि अभिवाचन: अपर्णा लळिंगकर

खरेदी दिवाळीसाठीची !

2011-10-16T23:53:00.005+05:30

दिवाळी म्हटली की सुरुवात होते खरेदीपासून. पहिला मान फराळाचे पदार्थ बनवण्यासाठी लागणार्‍या साहित्याचा. म्हणजे इतरवेळीही आपण वाण्याकडे जायचो पण हे कसं म्हणजे प्रत्येक पदार्थ फक्त आपल्यासाठी नाही तर चार घरी देण्यासाठीही बनणार, शिवाय घरातली बच्चेकंपनी दिवाळीच्या सुट्टीत घरी असणार म्हणजे त्यांनाही जास्तीचं लागणार या हिशेबाने नेहमीपेक्षा जास्त आणि मुख्य म्हणजे चमचमीत पदार्थांसाठीची.

पदार्थ तरी एक का अनेक. अगदी यावर्षी फार नाही हं करणार मी असं जरी म्हटलं तरी चकली,चिवडा,लाडू,करंजी हे मानकरी तर हवेत म्हणजे पोहे, भाजणीसाठीच्या डाळी,रवा,बेसन,साखर,मैदा,तेल,तूप हे गुरु तर हवेत आणि मग प्रत्येक पदार्थाला तीट म्हणून मनुके, बेदाणे, शेंगदाणे, डाळे, खोबरं हे सगळं एकत्र आणायचं म्हणजे होतेच की मोठी खरेदी.

चार मानकरी म्हटले तरी हळूहळू एक एक शिलेदार आपसूक वाढत जातो. म्हणजे कसं तर चकली तळायला घेतली आणि शेवटचा घाणा टाकायला आला की अरे तेल उरतंय वाटतं मग चला थोडी बारीक शेवपण पाडून टाकू. सोर्‍याची चकती तर बदलायची आहे आणि पीठ काय पटकन मळून होईल, असं म्हणता म्हणता शेव कधी दुसर्‍या एका डब्यात जाऊन बसते कळतंच नाही.

दुसर्‍या दिवशी करंजी करतानाही शंकरपाळे हळूच आपला नंबर लावतात. चिवडा तर मोठ्यांना आवडतो म्हणून तिखटाचा आणि लहानांचा विचार हवा म्हणून थोडा गोड अशी दोन रुपं यायच्या आधीच ल्यायला असतो. लाडू एकच प्रकारचा केला असं कधी होतंच नाही. रवा आणि बेसन हे दोन प्रकार केले जातात. म्हणजे सुरुवातीला चार म्हटलं होतं पण डबे भरताना मात्र चाराचे आठ कसे होतात कळतंच नाही.

फराळाचं आटपलं की वेध लागतात ते कपड्याचे. यावर्षी बाजारात कसली चलती आहे, आपलं बजेट आणि वयाप्रमाणे काय घ्यायचं ते साधारण ठरलं तरी प्रत्यक्षात मात्र घरातल्या मुलीला हवा तसा फ़्रॉक किंवा ड्रेस शोधणं हे पुष्कळवेळा एका बुटातल्या सिंड्रेलाला शोधण्यासारखं होतं. कुठे रंग आवडला तर पॅटर्न आवडत नाही. तर कुठे अमकी झालर बरी दिसत नाहीये, ही फुलं शोभत नाहीये एक ना दोन अनेक कारणं. आणि हे सगळं सगळं पसंत करून घेतलेली वस्तू घरी गेल्यावर हमखास नापसंत असते...

साडी खरेदीबद्दल तर काही बोलायलाच नको. आधी शेजारणीची किंवा कुठल्या नातलगीची पाहिली असेल तर "मेरी साडी उसकी साडी से उप्पर" पाहिजे म्हणून जे काही डोक्यात घोळत असेल त्याचा यजमानास थांग लागणे कठीण. आणि पुन्हा तीच ती रंग,पोत, काठ, पदर, डिझाइन इ.ची रडकथा सारखीच असते. या सगळ्या गदारोळात ती कुठे लपलेली साडी आपल्या हातात बॅगरुपी येईस्तो एका सुंदर दिवसाची संध्याकाळ झालेली असते. मग उरल्या कमी उत्साहात घरातल्या पुरुष मंडळीसाठीही कुठे शर्ट पीस, पॅंट पीस किंवा तयार शर्ट-पॅन्टची खरेदी (अर्थातच जी दादर लोकल पकडायची असेल त्याच्या बरोबर दहा मिन्टं आधी) होते आणि झालं बुवा म्हणून कुटुंब परतीला लागतं.

आता खरं तर राहिलं असतं ते खास दिवाळी स्पेशल म्हणजे दिवाळीचे फटाके. फटाक्यांची कुत्र्याच्या छ्त्रीसारखी उगवलेली दुकानं असली तरी आपला एक नेहमीचा दुकानदार (हा खूपदा स्टेशनरीवाला किंवा प्रोव्हिजन स्टोर्सवाला का असायचा हे मला पडलेलं कोडं आहे) असे त्याच्याकडेच होई. म्हणजे मुख्य, पहिलं जे बजेट आखलं असेल त्याप्रमाणे घ्यायचे फटाके त्याच्याकडून घेतले जात. हे फटाके घरी आल्यानंतर घरातल्या मुलग्याचं मुख्य काम म्हणजे गच्ची किंवा बाल्कनी, जिथे कडकडीत ऊन देता येईल तिथे ते देत बसणे. आधी सहामाहीच्यावेळी अभ्यासाला एका जागी बसायला टंगळमंगळ करणारं बाळ हे कार्य मात्र गुणवत्ता यादीत यायच्या चिकाटीने करी. त्यानंतर दिवाळी आली आणि हे फटाके पटापट संपले की मग ती आधी म्हटलेली कुत्र्याच्या छत्र्यावाली दुकानंही रोजची फटाक्यांची बेगमी करायला कामाला येत. अर्थात, सुरुवातीला आणलेले फटाके पुरवून वापरायची वृत्तीच जास्त असे.

हळूहळू फराळ, फटाके संपत. घरी आलेले पाहुणे किंवा आपण कुठे गेलो असू तर आपला तिथला मुक्काम संपे आणि मग ही अशी ट्रिपल खरेदी करायची वेळ यायला पुढच्या वर्षाची वाट पाहायला लागे...

वाचताना पसारा वाटलं तरी हे खरेदी पुराण किती छान, आटोपशीर होतं असं वाटायचं कारण म्हणजे आता दिवाळी हाकेच्या अंतरावर आली तरी यातलं काहीच दिसत नाहीये. याचा अर्थ खरेदी होतच नाही असं नाही पण त्याचं स्वरूप बरंच बदललंय.निगुतीने केले जाणारे फराळाचे पदार्थ ऑर्डरला दिलेत कारणास्तव आउटसोर्स तर झालेतच पण पूर्वी फक्त दिवाळीला खाल्ल्या जाणार्‍या ह्या जिनसा आता वर्षभर मिळतात आणि खाल्ल्याही जातात मग त्यातलं अप्रूप कुठे राहणार...कपडे खरेदीचं तर काही बोलायलाच नको. आता सारखं खुणावणार्‍या मॉलमध्ये गेलं की कपडे आणि त्यासोबत आणखीही बरीच खरेदी सारखी सारखी होत असते. काही वेळा तर कंटाळा आलाय या सबबीखालीही लोकं खरेदी करतात. पैशाची उपलब्धी वाढलीय हे त्यामागचं कारण असलं तरी त्या प्लान करून फक्त सणासाठी केल्या जाणार्‍या वार्षिक खरेदीचा आनंद कुठेतरी हरवलाय हे मात्र नक्की. फटाके तर दिवाळीच्या दिवसांत नको त्या प्रमाणावर आणले जातात. लवंगीची माळ सुटी करून एक एक लवंगी वात काढून तासन्तास तो आवाज काढत रमलेलं पोरगं आता दुर्मिळच. त्यात ते फोडलेल्या फटाक्यांची दारू गोळा करून त्याचा होममेड फटाका बनवणारा प्राणी तर एक्सिंट.....

काळ बदलतोय तसं आपण बदलायला हवं हे मान्य केलं तरी पुन्हा काही दिवस असेही यावेत जेव्हा हा खरेदीचा आनंद मनाला मिळावा. आणि मग सगळं पसरून काय आवडलं, काय नाही हे घरातल्या सर्वांनी एकत्र बसून एकमेकांची खेचत त्या खरेदी आठवणी काढत विरंगुळ्याचा एक क्षण पदरी पाडून घ्यावा. कशी वाटते कल्पना?

लेखिका: अपर्णा संखे-पालवे

॥ पराक्रमाचे अभंग ॥

2011-10-16T19:42:00.000+05:30

असे हाही एक
भीम पराक्रम
आमचा विक्रम
याची देही ॥१॥

तुम्हांस सांगतो
त्याचे झाले असे
चाणाक्षांना दिसे
सर्व काही ॥२॥

आम्ही बैसलेलो
तैसेच एकदा
घोळक्यात बघा
पंटरांच्या ॥३॥

तेंव्हा काय झाले
सांगू महाराजा
फूटलाच बाजा
अचानक ॥४॥

समोर चालले
फूलपाखरू ते
सहजच पाहे
आम्हाकडे॥५॥

पाहूनीया तिला
आम्ही झालो ठार
बाण आरपार
हृदयात ॥६॥

रूप मनोरम
सुंदर देखणे
तिचे ते बघणे
ओय होय ॥७॥

एका कटाक्षात
हजारोंनी घंटा
वाजल्या त्या बघा
मनामध्ये ॥८॥

पुढे काय झाले
विचारात तुम्ही
निम्मा गड आम्ही
जिंकलाच ॥९॥

सरळ जाऊनी
भेटलो तिजला
सांगितले सारे
वाटलेले ॥१०॥

अरे काळतोंड्या
भडकली जरी
वाखाणणी केली
धैर्याचीही ॥११॥

पॉईंट धरोनी
आम्ही तोचि एक
नाही आम्ही फेक
पटविले ॥१२॥

नंतर जाहल्या
वारंवार भेटी
जूळलेल्या गाठी
मनांचिया ॥१३॥

प्रियेस जिंकली
आता काय मग
राहिले शिल्लक
मिळविणे ॥१४॥

सोपे नाही देवा
इतुके सगळे
उभे राही नवे
प्रश्न मोठे ॥१५॥

भला मोठा तिचा
दैत्य बाप होता
हातामध्ये सोटा
सर्वकाळ ॥१६॥

सांगायाच्या आधी
त्यालाच कळले
पित्त खवळले
सासर्‍याचे ॥१७॥

आमच्या दोघांत
शस्त्र परजत
आला तो धावत
राक्षसच ॥१८॥

आम्हांस पाहून
गचांडी धरली
किंचाळला वरी
भयानक ॥१९॥

बांगड्या भरल्या
नाहीत आम्हीही
ऐसेची म्हणोनी
बजाविले ॥२०॥

परंतु तेंव्हाच
प्रिया रडवेली
त्याला क्षमा केली
मनातच ॥२१॥

वरूनिया मात्र
पाय पकडले
नाही ते सोडले
सासर्‍यांचे ॥२२॥

एकूण माहोल
सारा पाहोनिया
अखेरीस राया
थंड झाला ॥२३॥

इतुके नव्हते
पुरेसे म्हणोनी
आमचे घरही
बाकी होते ॥२४॥

आई वडिलांनी
घरी केली होती
जय्यत तयारी
आरतीची !! ॥२५॥

आता काय करू
कळेना आम्हाला
प्रसंगच बाका
आला होता ॥२६॥

अरे कार्ट्या म्हणे
केलेस लफडे
कूळ उद्धरीले
चांगलेच ॥२७॥

ढाली सारखाच
प्रियेचाच मग
केला उपयोग
मार्ग तोच ॥२८॥

झाले एकदाचे
सफळ संपूर्ण
प्रेमप्रकरण
आशीर्वादे ॥२९॥

यात पराक्रम
आहे एक ऐसा
खानदानी तैसा
मीच एक ॥३०॥

कवी: समीर पु. नाईक

घाबरू नका !

2011-10-16T17:53:00.002+05:30

कॉलेजातली एक मुलगी
लग्नानंतर भेटली असेल
तेंव्हा जितकी सुंदर होती
त्याहून सुंदर वाटली असेल.

घाबरू नका
हे तारुण्याचं लक्षण आहे
तुम्ही अजून तरुण आहात
हेच यातलं शिक्षण आहे !

तुम्ही म्हणाल ...
तेंव्हा अशी नव्हती हसत
जरी इतकीच सुंदर
होती दिसत !

घाबरू नका
तेंव्हा तुम्ही शोधलंत तिला
आज तीच तुम्हाला शोधत असेल
तेंव्हा चटकन उठली होती,
आज नक्कीच सोबत बसेल.

अहो .... ! हे काही भविष्य नाही
हे हि तारूण्याचंच लक्षण आहे ....
ती हि अजून तरुण आहे
हेच यातलं शिक्षण आहे !

ती जवळ आल्यावर
तुम्ही आणखी जवळ याल
तिने बोट दिल्यावर
तुम्ही हात हातात घ्याल !

हात हातात आल्यावर
तुम्ही नक्की हरवून जाल
तिने "पुढे काय म्हटल्यावर"
पुन्हा तुम्ही भानावर याल ...

मग मला विचाराल ...
"आता हे कसलं लक्षण आहे ..?"
मी म्हणेन ....
यात माझं हि अधुरंच शिक्षण आहे !

पण घाबरू नका ...!
हे काही खरं नसतं ...
तुझे-माझे श्वास वगेरे ...
नुसते मनाचे भास वगेरे !
लोक म्हणतील "लागलं पिसं,
वयानुरूप होतं असं ...."

पण घाबरू नका
हे तारुण्याचं लक्षण आहे
तुम्ही अजून तरुण आहात
हेच यातलं शिक्षण आहे !

कवी: रमेश ठोंबरे